خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷-۶۷۲ق) حکیم و متکلم شیعی قرن هفتم هجری قمری میباشد. خواجه نصیر احیاگر فلسفه و مبتکر شیوه فلسفی در سخن شیعه دانسته شدهاست. بعضا از علمای شیعه همانند علامه حلی، ابن میثم بحرانی و قطبالدین شیرازی از شاگردان او مسجد النبی کوهسنگی مشهد بودهاند.
نصیرالدین طوسی تالیف کننده کتابها و رسالههای اکثری در علم ها کردار، منطق، فلسفه، حرف، ریاضی ها و نجوم میباشد. خلق ناصری، اوصاف الاشراف، شالوده الاقتباس، تفصیل الاشارات، تجرید الاعتقاد، جامع الحساب و کتاب دارای اسم و رسم زیج ایلخانی و تذکرة فی دانش الهیئة در دانش نجوم، از اثرها اساسی و معروف وی میباشند. وی همینطور رصدخانه مراغه و در کنار آن کتابخانه مراغه را با بیشتراز ۴۰۰ هزار جلد کتاب آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد سازه بنیان.
بیان شده خواجه نصیر ناچار به ملازمت و همراهی با بعضی از حاکمان بعد از ظهر خویش شد؛ اما توانست دراین ملازمت و همراهیها اثرها و تألیفاتی داشته باشد؛ مثلا در ملازمت با هلاکو، کارایی کرد از ارثیه اسلامی که در معرض هلاکت بود نگهداری نماید و به سبب ساز اقدامات وی بعداز مدتی مغولان به اسلام گرویدند. همینطور حضور وی در جریان فتح بغداد به دست مغولان، عاملی برای کاهش غارت و کشتار عموم و نجات یافتن اکثری از عالمان از مرگ رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد دانسته شدهاست.
خواجه نصیر در بغداد درگذشت و سازه بر وصیتش در مقبره کاظمین دفن شد. روز پنجم اسفندماه سالروز به دنیاآمدن خواجه نصیر، به خاطر این دانشمند تحت عنوان روز مهندس به تصویب شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد رسیده میباشد.
معاش
محمد بن محمد بن حسن، معروف به خواجه نصیرالدین طوسی در ۱۱ جمادیالاول سال ۵۹۷ق در طوس چشم به جهان گشود.[۱] وی در کودکی قرآن کریم ومهربان، صرف، نحو و آداب را فرا گرفت. بعد از آن با ارشادوراهنمایی پدرش، مقدمات ریاضی ها را نزد کمال الدین محمد[یادداشت ۱] فراگرفت. همینطور فقه و حدیث را نزد بابا و جدش که خویش از فقها و محدثان آن بعدازظهر بودهاند، آموخت.[۲] معلم دیگر وی خالواش نورالدین علی بن محمد شیعی بود که منطق و حکمت را به وی آموخته میباشد.[۳]
طوسی بعداز وفات پدرش، از طوس به نیشابور رفت که در آن مجال محل اجتماع علما و علمپژوهان بود.[۴] وی کتاب اشارات تاثیر ابوعلی سینا در فلسفه را نزد فریدالدین داماد [یادداشت ۲] و کتاب ضابطه وی در طب را نزد قطبالدین مصری یادگرفت[۵] و در جلسات درس سراجالدین قمری، ابوالسعادات اصفهانی و دیگر افراد کمپانی کرد.[۶] همینطور با فریدالدین عطار درین شهر ملاقات کرد.[۷] وی همینطور نزد کمال الدین بن یونس موصلی نیز شاگردی کرد که در اکثر علم ها، مخصوصاً علم ها ریاضی سرآمد بود. از سلامت بن بدران مازنی مصری که از بزرگان فقهای امامیه بود هم قسمتی از کتاب الغنیة تاثیر ابن زهره را آموخت.[۸]
حضور در قلعههای اسماعیلیان
خواجه نصیرالدین طوسی، بعد از حمله مغولان به کشور ایران و بروز ناآرامی خصوصاً در حیطه خراسان، مدتی در شهرهای متفاوت گیج بود تا آنکه به دعوت ناصرالدین، فرمانروای قلعههای اسماعیلیان در خراسان، به قهستان رفت[۹] و در آنجا به درخواست ناصرالدین، کتاب تهذیب الاخلاق و پاکسازی الاعراق نوشته ابوعلی مسکویه رازی را به فارسی ترجمه کرد، مطالبی به آن ادامه داد و آن را به اسم ناصر الدین، خوی ناصری نامید.[۱۰] تاریخ تألیف این کتاب، ۶۳۰ تا ۶۳۲ق بوده میباشد.[۱۱] او همینطور در آنجا کتابی در دانش هیئت بهاسم الرسالة المعینیة، به اسم مشخص الدین، فرزند ناصرالدین، تألیف کرد.[۱۲] قلعههای اسماعیلیان، صرفا نیروی مقاوم در قبال حمله ها مغولان دانسته گردیدهاست. در وضعیتی که شهرهای خراسان و نیشابور بهطور بدون نقص بهدست مغولان افتاده بود، این قلعهها سالهای وقت گیر مقاومت کردند و تسلیم مغولان نشدند.[۱۳]
علاءالدین محمد، رهبر اسماعیلیان، بعداز آنکه خبر حضور خواجه نصیر طوسی نزد ناصرالدین را اخذ کرد، خواجه نصیر را به پیش خویش خواند و وی به یاور ناصرالدین، به قلعه خوشیمن دز رفت و رهبر اسماعیلیان استقبال ویژهای از وی کرد. خواجه نصیرالدین طوسی تا وقتی که فرزند علاءالدین محمد، رکن الدین در حمله دوم مغول تسلیم آن ها شد، در قلعه اَلَموت نزد وی ماند.[۱۴]
تمبر یادبود خواجه نصیرالدین طوسی
برخی از مورخان بر این باورند که حضور خواجه نصیر و اقامت وی در قلعههای اسماعیلیان ازروی اراده نبوده، بلکه اورا بدون چاره بدین فعالیت کردهاند؛[۱۵] با این اکنون، آق سرائی در مسامرة الاخبار بر این اعتقاد میباشد که خواجه طوسی نزد اسماعیلیان وزارت مطلق داشته و به چنان جایگاهی دست پیدا کرده که به وی کنیه خواجه کائنات داده بودهاند.[۱۶] عده ای که معتقدند خواجه نصیر طوسی بدون چاره به حضور نزد اسماعیلیان گردیده و در قلعههای آن ها زندانی بوده، به جمله ها شکوهآمیز وی در نقطه پايان گستردن اشارات استناد مینمایند که از موقعیت زمانه و معاش خویش نالیده میباشد.[۱۷]
خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷-۶۷۲ق) حکیم و متکلم شیعی قرن هفتم هجری قمری میباشد. خواجه نصیر احیاگر فلسفه و مبتکر شیوه فلسفی در سخن شیعه دانسته شدهاست. بعضا از علمای شیعه همانند علامه حلی، ابن میثم بحرانی و قطبالدین شیرازی از شاگردان او مسجد النبی کوهسنگی مشهد بودهاند.
نصیرالدین طوسی تالیف کننده کتابها و رسالههای اکثری در علم ها کردار، منطق، فلسفه، حرف، ریاضی ها و نجوم میباشد. خلق ناصری، اوصاف الاشراف، شالوده الاقتباس، تفصیل الاشارات، تجرید الاعتقاد، جامع الحساب و کتاب دارای اسم و رسم زیج ایلخانی و تذکرة فی دانش الهیئة در دانش نجوم، از اثرها اساسی و معروف وی میباشند. وی همینطور رصدخانه مراغه و در کنار آن کتابخانه مراغه را با بیشتراز ۴۰۰ هزار جلد کتاب آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد سازه بنیان.
بیان شده خواجه نصیر ناچار به ملازمت و همراهی با بعضی از حاکمان بعد از ظهر خویش شد؛ اما توانست دراین ملازمت و همراهیها اثرها و تألیفاتی داشته باشد؛ مثلا در ملازمت با هلاکو، کارایی کرد از ارثیه اسلامی که در معرض هلاکت بود نگهداری نماید و به سبب ساز اقدامات وی بعداز مدتی مغولان به اسلام گرویدند. همینطور حضور وی در جریان فتح بغداد به دست مغولان، عاملی برای کاهش غارت و کشتار عموم و نجات یافتن اکثری از عالمان از مرگ رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد دانسته شدهاست.
خواجه نصیر در بغداد درگذشت و سازه بر وصیتش در مقبره کاظمین دفن شد. روز پنجم اسفندماه سالروز به دنیاآمدن خواجه نصیر، به خاطر این دانشمند تحت عنوان روز مهندس به تصویب شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد رسیده میباشد.
معاش
محمد بن محمد بن حسن، معروف به خواجه نصیرالدین طوسی در ۱۱ جمادیالاول سال ۵۹۷ق در طوس چشم به جهان گشود.[۱] وی در کودکی قرآن کریم ومهربان، صرف، نحو و آداب را فرا گرفت. بعد از آن با ارشادوراهنمایی پدرش، مقدمات ریاضی ها را نزد کمال الدین محمد[یادداشت ۱] فراگرفت. همینطور فقه و حدیث را نزد بابا و جدش که خویش از فقها و محدثان آن بعدازظهر بودهاند، آموخت.[۲] معلم دیگر وی خالواش نورالدین علی بن محمد شیعی بود که منطق و حکمت را به وی آموخته میباشد.[۳]
طوسی بعداز وفات پدرش، از طوس به نیشابور رفت که در آن مجال محل اجتماع علما و علمپژوهان بود.[۴] وی کتاب اشارات تاثیر ابوعلی سینا در فلسفه را نزد فریدالدین داماد [یادداشت ۲] و کتاب ضابطه وی در طب را نزد قطبالدین مصری یادگرفت[۵] و در جلسات درس سراجالدین قمری، ابوالسعادات اصفهانی و دیگر افراد کمپانی کرد.[۶] همینطور با فریدالدین عطار درین شهر ملاقات کرد.[۷] وی همینطور نزد کمال الدین بن یونس موصلی نیز شاگردی کرد که در اکثر علم ها، مخصوصاً علم ها ریاضی سرآمد بود. از سلامت بن بدران مازنی مصری که از بزرگان فقهای امامیه بود هم قسمتی از کتاب الغنیة تاثیر ابن زهره را آموخت.[۸]
حضور در قلعههای اسماعیلیان
خواجه نصیرالدین طوسی، بعد از حمله مغولان به کشور ایران و بروز ناآرامی خصوصاً در حیطه خراسان، مدتی در شهرهای متفاوت گیج بود تا آنکه به دعوت ناصرالدین، فرمانروای قلعههای اسماعیلیان در خراسان، به قهستان رفت[۹] و در آنجا به درخواست ناصرالدین، کتاب تهذیب الاخلاق و پاکسازی الاعراق نوشته ابوعلی مسکویه رازی را به فارسی ترجمه کرد، مطالبی به آن ادامه داد و آن را به اسم ناصر الدین، خوی ناصری نامید.[۱۰] تاریخ تألیف این کتاب، ۶۳۰ تا ۶۳۲ق بوده میباشد.[۱۱] او همینطور در آنجا کتابی در دانش هیئت بهاسم الرسالة المعینیة، به اسم مشخص الدین، فرزند ناصرالدین، تألیف کرد.[۱۲] قلعههای اسماعیلیان، صرفا نیروی مقاوم در قبال حمله ها مغولان دانسته گردیدهاست. در وضعیتی که شهرهای خراسان و نیشابور بهطور بدون نقص بهدست مغولان افتاده بود، این قلعهها سالهای وقت گیر مقاومت کردند و تسلیم مغولان نشدند.[۱۳]
علاءالدین محمد، رهبر اسماعیلیان، بعداز آنکه خبر حضور خواجه نصیر طوسی نزد ناصرالدین را اخذ کرد، خواجه نصیر را به پیش خویش خواند و وی به یاور ناصرالدین، به قلعه خوشیمن دز رفت و رهبر اسماعیلیان استقبال ویژهای از وی کرد. خواجه نصیرالدین طوسی تا وقتی که فرزند علاءالدین محمد، رکن الدین در حمله دوم مغول تسلیم آن ها شد، در قلعه اَلَموت نزد وی ماند.[۱۴]
تمبر یادبود خواجه نصیرالدین طوسی
برخی از مورخان بر این باورند که حضور خواجه نصیر و اقامت وی در قلعههای اسماعیلیان ازروی اراده نبوده، بلکه اورا بدون چاره بدین فعالیت کردهاند؛[۱۵] با این اکنون، آق سرائی در مسامرة الاخبار بر این اعتقاد میباشد که خواجه طوسی نزد اسماعیلیان وزارت مطلق داشته و به چنان جایگاهی دست پیدا کرده که به وی کنیه خواجه کائنات داده بودهاند.[۱۶] عده ای که معتقدند خواجه نصیر طوسی بدون چاره به حضور نزد اسماعیلیان گردیده و در قلعههای آن ها زندانی بوده، به جمله ها شکوهآمیز وی در نقطه پايان گستردن اشارات استناد مینمایند که از موقعیت زمانه و معاش خویش نالیده میباشد.[۱۷]
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: تاریخچه و نقش در مناسبتهای مذهبی