موعود باوری بهمعنای اعتقادوباور به یک نجاتنصیب میباشد که در آخرالزمان برای نجات و رهایی آدمها و برقراری صلح و عدل و داد خواهد آمد. منجی موعود و نجاتقسمت در نزد اقوام و ملل متفاوت با دینها و فرهنگ وتمدنهای تماماً متعدد، به اَشکال و صور متعدد و متنوعی مطرح شدهاست؛ البته کلیه به طور تقریبً دراین نکته متفقالقولاند که نجاتبخشی خواهد آمد و آنانرا از یوغ بندگی ستمکاران و حاکمان زورگو رهانیده، جامعهای آکنده از عدالت را به وجود خواهد آورد. هندوها انتظارِ دهمین تجلی ویشنو یا این که کالکی را داراهستند؛ بوداییها ظهور بودای پنجم را منتظرند؛ یهودیان مسیح (ماشیح) را نجاتدهنده می دانند؛ مسیحیان، فارقلیط را میطلبند که عیسی مسیح مژده آمدنش را داده میباشد؛ و مسلمانها قائل به ظهور مهدی مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشند.
مضمونشناسی
موعودباوری به معنای یقین به یک منجی(نجاتنصیب) میباشد که در آخرالزمان برای نجات و رهایی آدمها و برقراری صلح و عدل و داد خواهد آمد.[۱] منجی موعود و نجاتقسمت در نزد اقوام و ملل گوناگون با آئینها و تمدنهای گوناگون، به طورهای متنوعی مطرح گردیدهاست؛ ولی تمامی دراین نکته توافق دارا هستند که نجات بخشی خواهد آمد و آنهارا از ستم و حاکمان زورگو رها خواهد کرد و جامعهای آکندهاز عدالت به وجود خواهد آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد آورد.[۲]
موعودباوری در مکاتب شرعی
موعودباوری در ادیان مختلف به سیرتکاملهای متعدد مطرح بوده و یکی اعتقادات مهم آنان به شمار میرفته میباشد. به گفته برخی از پژوهشگران کمتر آیین و مذهب و ملتی یافت میگردد که به منجی موعودی اطمینان رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد نداشته باشد.[۳]
در ادیان شرقی
دین هندو: در دین هندو، موعود نجاتبخش موسوم به کالکی در نقطه نهایی واپسین عصر هنگامی از ادوار چهارگانه جهانی، یعنی کالی یوگه[۴] ظهور خواهد کرد. بنابر فکر هندویی، دنیا از چهار عصر رو به انحطاط ساخته شده میباشد. در چهارمی زمان، یعنی بعدازظهر کالی، خرابی و تباهی سراسر دنیا را فرا میگیرد. زندگانی اجتماعی و معنوی به نازلترین حدّ خویش نزول مینماید و موجبات زوال آخری را مهیا شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد میسازد.[۵]
دراین بعد از ظهر (کالی یوگه یا این که عصر انحطاط) که بنابر باورهای هندویی از آخر شب در بین ۱۷ و ۱۸ ماه فوریه سال ۳۱۰۲ پیش از به دنیا آمدن مسیح استارت شده، و ما فعلا در آن به رمز میبریم، تنها به یک چهارم دَرْمه (آیین یا این که نظم کیهانی) شغل می گردد و سه چهارمش به آلزامیر امانت شدهاست. مردمان این زمان گناه کار، ستیزهجو و زیرا گدایان، بداقبال و لایق اقبالی نیستند. چیزهای بیبها را ارج مینهند، آزمندانه میخورند و در شهرهایی معاش مینمایند که پراز دزدان میباشد.[۶] مبنی بر ادیان و مدرسههای فلسفی هند،[۷]در نقطه پايان اینگونه زمان سیاهی، واپسین و دهمین تجلّی (اوتارة) ویشنو موسوم به کالکی، سوار بر اسبی سپید و به هیأت آدم ظهور خواهد کرد. او سراسر عالم را سواره و با شمشیری آخته و رخشان در مینوردد تا بدی و خرابی را نابود نماید. با نابود کردن عالم، موقعیت برای آفرینشی تازه فراهم میگردد تا در مهایوگای بعدی، دیگر توشه عدل و داد و فضیلت قیمت یابند.[۸]
دین بودیسم: در آئین بودا، درنگ منجی موعود با معنی میتْرِیه (کلمه و واژهای سنسکریت به معنای کریم ومهربان) تبیین می شود. در الهیات بودایی، اورا بودای پنجم[۹] و واپسین بودا از بودایان زمینی می دانند که هنوز نیامده میباشد، امّا خواهد آمد تا کلیه آدمها را نجات دهد. در نمادنگاری بودایی، اورا به هیأت مردی نشسته که فراهم بلندشدن میباشد، اکران می دهند تا نمادی باشد از استعداد او برای قیام!
احادیث بودایی درباره شخصیت و کیفیت ظهور واپسین بودا یا این که منجی موعود یعنی هر کس خواهد آمد تا همگان را مژده رهایی داده و آنها را از چرخه آهنین رجعتهای مداوم به فقیه نجات دهد، همداستان نیستند. در سنّت مهایانه که یکی دو سنّت یا این که مذهب اساسی بودایی میباشد، دقت بیشتری به شخصیت میتریه گردیده است. در احادیث مهایانهای، شاکیه مونی که به عبارتی گُتمه بودای دارای اسم و رسم میباشد چهارمی بودا و میتریه که بعداز وی خواهد آمد، تحت عنوان بودای پنجم معرفی شدهاست. در حالی که در برخی احادیث بودایی، گُتمه بودای هفتم میباشد و بوداسف (Bodhesattava) در بعدی و تحت عنوان واپسین بودا ظهور خواهد کرد. درباره معاش و آخر و عاقبت مقدّر میتریه نیز تحت عنوان واپسین بودا اختلاف وجود داراست. در کانون پالی (منبع مهم داده ها ما از دین بودای نخستین) عنایت چندانی به او ندادهاند؛ صرفا در یک سوره (سوره چکه وتّی سیهه ناده) از این شرکت، اسم اورا بردهاند. امّا از اثر ها غیر کانونی (غیر مقدس) دو تاثیر بهاین آموزه تخصیص یافته میباشد.
در مهاوَنسه که به تاریخ سریلانکا می پردازد، روز شمار رویدادها مرتبط با قیام میتریه به وضوح اینگونه آورده شده میباشد:
«بعد از آن که شاکیه مونی به پری نیروانه (نیروانه والا) رسید، عالم پا به سراشیبی اجتماعی و کیهان شناختی بنیان؛ پنج هزار سال بعد از واپسین بودا، آفتاب آموزههای بودایی افول مینماید و ارتفاع قدمت آدمیان به ده سال فرو میکاهد. دراین مجال، چرخه وارونه میشود: معاش متحوّل گردیده، به گونه ای که میانگین قدمت عموم به هشتاد هزار سال می رسد.[۱۰] با این عمرهای زمانبر و زمینة مطلوب برای تعالیم بودا، یک چکره ورتین یا این که (راهنما) خواهد آمد. وی برای عموم رفاه و روشن بختی می آورد و آموزههای بودا را اشاعه مینماید. آنگاه که اینگونه فضایی فردوس گون آماده آمد، میتریه از افق توشیته نزول مینماید، بودایی خود را به کمال میرساند، و درمه را به فرهیختگان می آموزد. مَها کشیپه، از مریدان پر رنگ بودا، از خلسهای که بعداز پری نیروانه استاد خود بدان فرو رفته بود، خارج میاید تا توشه دیگر بودا را سرویس نماید و آموزههای آن روشنی یافته را بشنود.»[۱۱]
دین کنفوسیوس: کنفوسیوس شعار رجوع و برگشت به بعدازظهر فرزانه شاهان باستان را سرلوحه درنگهای اصلاحی خود قرار داده بود و در پندار دوست داران این آیین گره تناول کردن به فرزانگی شاهان وجود داراست.[۱۲]
دین تائو:در بستر فرهنگی و شرعی مردمان چین دین تائو در کنار آیین کنفوسیوس و دیگر مکاتب فکری نقش آفریده میباشد، منتهی در آیین تائو رگههای پرنور تری از منجی باوری و انتظار موعود را میاقتدار بر آشنایی. بر مبنا متن «معاش قدیس انتها الزمان و پردوردار طریقت» در یکسال جن – چن، یعنی بیست و نهمی سال از زمان شصت ساله که احتمالا ۳۹۲ باشد، لی هونگ ظهور خواهد کرد تا جهانی تازه بر پا نماید.[۱۳]
آئین شینتو: ژاپن نیز همانند چین تمدن و دیانتی یکسری گانه دارااست و لذا آئین شینتو و آیین بودا در هم آمیخته و باطن مایه آرمان ها، بیمها و امیدهای آن ملت را ساختهاند، به نحوی که شماری از مذهبها منجی باوری در آنجا رمز بر آوردهاند. که مهم ترین آنها عبارتند از: کورزو میکو که فردی به اسم کاواته بونجیرو (۱۸۸۳-۱۸۱۴م) محور گذار آن بود و نهضت تنریکیو که درفشدار آن ناکایاما میکی (۱۸۷۸-۱۷۹۸م) میباشد.[۱۴]
موعود باوری بهمعنای اعتقادوباور به یک نجاتنصیب میباشد که در آخرالزمان برای نجات و رهایی آدمها و برقراری صلح و عدل و داد خواهد آمد. منجی موعود و نجاتقسمت در نزد اقوام و ملل متفاوت با دینها و فرهنگ وتمدنهای تماماً متعدد، به اَشکال و صور متعدد و متنوعی مطرح شدهاست؛ البته کلیه به طور تقریبً دراین نکته متفقالقولاند که نجاتبخشی خواهد آمد و آنانرا از یوغ بندگی ستمکاران و حاکمان زورگو رهانیده، جامعهای آکنده از عدالت را به وجود خواهد آورد. هندوها انتظارِ دهمین تجلی ویشنو یا این که کالکی را داراهستند؛ بوداییها ظهور بودای پنجم را منتظرند؛ یهودیان مسیح (ماشیح) را نجاتدهنده می دانند؛ مسیحیان، فارقلیط را میطلبند که عیسی مسیح مژده آمدنش را داده میباشد؛ و مسلمانها قائل به ظهور مهدی مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشند.
مضمونشناسی
موعودباوری به معنای یقین به یک منجی(نجاتنصیب) میباشد که در آخرالزمان برای نجات و رهایی آدمها و برقراری صلح و عدل و داد خواهد آمد.[۱] منجی موعود و نجاتقسمت در نزد اقوام و ملل گوناگون با آئینها و تمدنهای گوناگون، به طورهای متنوعی مطرح گردیدهاست؛ ولی تمامی دراین نکته توافق دارا هستند که نجات بخشی خواهد آمد و آنهارا از ستم و حاکمان زورگو رها خواهد کرد و جامعهای آکندهاز عدالت به وجود خواهد آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد آورد.[۲]
موعودباوری در مکاتب شرعی
موعودباوری در ادیان مختلف به سیرتکاملهای متعدد مطرح بوده و یکی اعتقادات مهم آنان به شمار میرفته میباشد. به گفته برخی از پژوهشگران کمتر آیین و مذهب و ملتی یافت میگردد که به منجی موعودی اطمینان رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد نداشته باشد.[۳]
در ادیان شرقی
دین هندو: در دین هندو، موعود نجاتبخش موسوم به کالکی در نقطه نهایی واپسین عصر هنگامی از ادوار چهارگانه جهانی، یعنی کالی یوگه[۴] ظهور خواهد کرد. بنابر فکر هندویی، دنیا از چهار عصر رو به انحطاط ساخته شده میباشد. در چهارمی زمان، یعنی بعدازظهر کالی، خرابی و تباهی سراسر دنیا را فرا میگیرد. زندگانی اجتماعی و معنوی به نازلترین حدّ خویش نزول مینماید و موجبات زوال آخری را مهیا شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد میسازد.[۵]
دراین بعد از ظهر (کالی یوگه یا این که عصر انحطاط) که بنابر باورهای هندویی از آخر شب در بین ۱۷ و ۱۸ ماه فوریه سال ۳۱۰۲ پیش از به دنیا آمدن مسیح استارت شده، و ما فعلا در آن به رمز میبریم، تنها به یک چهارم دَرْمه (آیین یا این که نظم کیهانی) شغل می گردد و سه چهارمش به آلزامیر امانت شدهاست. مردمان این زمان گناه کار، ستیزهجو و زیرا گدایان، بداقبال و لایق اقبالی نیستند. چیزهای بیبها را ارج مینهند، آزمندانه میخورند و در شهرهایی معاش مینمایند که پراز دزدان میباشد.[۶] مبنی بر ادیان و مدرسههای فلسفی هند،[۷]در نقطه پايان اینگونه زمان سیاهی، واپسین و دهمین تجلّی (اوتارة) ویشنو موسوم به کالکی، سوار بر اسبی سپید و به هیأت آدم ظهور خواهد کرد. او سراسر عالم را سواره و با شمشیری آخته و رخشان در مینوردد تا بدی و خرابی را نابود نماید. با نابود کردن عالم، موقعیت برای آفرینشی تازه فراهم میگردد تا در مهایوگای بعدی، دیگر توشه عدل و داد و فضیلت قیمت یابند.[۸]
دین بودیسم: در آئین بودا، درنگ منجی موعود با معنی میتْرِیه (کلمه و واژهای سنسکریت به معنای کریم ومهربان) تبیین می شود. در الهیات بودایی، اورا بودای پنجم[۹] و واپسین بودا از بودایان زمینی می دانند که هنوز نیامده میباشد، امّا خواهد آمد تا کلیه آدمها را نجات دهد. در نمادنگاری بودایی، اورا به هیأت مردی نشسته که فراهم بلندشدن میباشد، اکران می دهند تا نمادی باشد از استعداد او برای قیام!
احادیث بودایی درباره شخصیت و کیفیت ظهور واپسین بودا یا این که منجی موعود یعنی هر کس خواهد آمد تا همگان را مژده رهایی داده و آنها را از چرخه آهنین رجعتهای مداوم به فقیه نجات دهد، همداستان نیستند. در سنّت مهایانه که یکی دو سنّت یا این که مذهب اساسی بودایی میباشد، دقت بیشتری به شخصیت میتریه گردیده است. در احادیث مهایانهای، شاکیه مونی که به عبارتی گُتمه بودای دارای اسم و رسم میباشد چهارمی بودا و میتریه که بعداز وی خواهد آمد، تحت عنوان بودای پنجم معرفی شدهاست. در حالی که در برخی احادیث بودایی، گُتمه بودای هفتم میباشد و بوداسف (Bodhesattava) در بعدی و تحت عنوان واپسین بودا ظهور خواهد کرد. درباره معاش و آخر و عاقبت مقدّر میتریه نیز تحت عنوان واپسین بودا اختلاف وجود داراست. در کانون پالی (منبع مهم داده ها ما از دین بودای نخستین) عنایت چندانی به او ندادهاند؛ صرفا در یک سوره (سوره چکه وتّی سیهه ناده) از این شرکت، اسم اورا بردهاند. امّا از اثر ها غیر کانونی (غیر مقدس) دو تاثیر بهاین آموزه تخصیص یافته میباشد.
در مهاوَنسه که به تاریخ سریلانکا می پردازد، روز شمار رویدادها مرتبط با قیام میتریه به وضوح اینگونه آورده شده میباشد:
«بعد از آن که شاکیه مونی به پری نیروانه (نیروانه والا) رسید، عالم پا به سراشیبی اجتماعی و کیهان شناختی بنیان؛ پنج هزار سال بعد از واپسین بودا، آفتاب آموزههای بودایی افول مینماید و ارتفاع قدمت آدمیان به ده سال فرو میکاهد. دراین مجال، چرخه وارونه میشود: معاش متحوّل گردیده، به گونه ای که میانگین قدمت عموم به هشتاد هزار سال می رسد.[۱۰] با این عمرهای زمانبر و زمینة مطلوب برای تعالیم بودا، یک چکره ورتین یا این که (راهنما) خواهد آمد. وی برای عموم رفاه و روشن بختی می آورد و آموزههای بودا را اشاعه مینماید. آنگاه که اینگونه فضایی فردوس گون آماده آمد، میتریه از افق توشیته نزول مینماید، بودایی خود را به کمال میرساند، و درمه را به فرهیختگان می آموزد. مَها کشیپه، از مریدان پر رنگ بودا، از خلسهای که بعداز پری نیروانه استاد خود بدان فرو رفته بود، خارج میاید تا توشه دیگر بودا را سرویس نماید و آموزههای آن روشنی یافته را بشنود.»[۱۱]
دین کنفوسیوس: کنفوسیوس شعار رجوع و برگشت به بعدازظهر فرزانه شاهان باستان را سرلوحه درنگهای اصلاحی خود قرار داده بود و در پندار دوست داران این آیین گره تناول کردن به فرزانگی شاهان وجود داراست.[۱۲]
دین تائو:در بستر فرهنگی و شرعی مردمان چین دین تائو در کنار آیین کنفوسیوس و دیگر مکاتب فکری نقش آفریده میباشد، منتهی در آیین تائو رگههای پرنور تری از منجی باوری و انتظار موعود را میاقتدار بر آشنایی. بر مبنا متن «معاش قدیس انتها الزمان و پردوردار طریقت» در یکسال جن – چن، یعنی بیست و نهمی سال از زمان شصت ساله که احتمالا ۳۹۲ باشد، لی هونگ ظهور خواهد کرد تا جهانی تازه بر پا نماید.[۱۳]
آئین شینتو: ژاپن نیز همانند چین تمدن و دیانتی یکسری گانه دارااست و لذا آئین شینتو و آیین بودا در هم آمیخته و باطن مایه آرمان ها، بیمها و امیدهای آن ملت را ساختهاند، به نحوی که شماری از مذهبها منجی باوری در آنجا رمز بر آوردهاند. که مهم ترین آنها عبارتند از: کورزو میکو که فردی به اسم کاواته بونجیرو (۱۸۸۳-۱۸۱۴م) محور گذار آن بود و نهضت تنریکیو که درفشدار آن ناکایاما میکی (۱۸۷۸-۱۷۹۸م) میباشد.[۱۴]
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: مرکز گردشگری مذهبی و انتقال ارزشهای دینی