دارای شهرت به ابوعیسی وَرّاق (درگذشت ۲۴۷ یا این که ۲۴۸ق) متکلم در قرن سوم قمری. بنابر گزارش منابع، رشته وی در بغداد نویسندگی و کتابفروشی بوده میباشد. وراق از معتزلیانی بوده که بعد ها شیعه شد، اما درباره اعتقادات و مذهب وی اختلاف میباشد. روحانی موءثر و سید مرتضی، اورا شیعه دانسته و از وی و اثراتی مانند کتاب الامامه و کتاب السقیفه که درباره اعتقادات شیعه نوشته، مدد کردهاند. البته در منابع اهل سنت وی معتقد به عقاید خداناباوری معرفی مسجد النبی کوهسنگی مشهد شدهاست.
اثرها و نگرشهای علمی وراق آیتم دقت بوده و اورا جزو منتقدان دورازشوخی باورهای معتزلی نیز دانستهاند. از شاگردان وراق، ابن راوندی بوده که ابعاد وی نیز با معلم خویش مخالفت کرد و اورا زندیق خواند. نجاشی، برای ابوعیسی کتابهای زیادی را مذکور که به عنوان مثال آنها المقالات درباره ملل و نحل آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.
معاشطومار، محمد بن هارون بغدادی دارای اسم و رسم به ابوعیسی وراق از متکلمان نصفه نخستین سده سوم هجری میباشد. وی اهل ایران و در بغداد مستقر بوده و در سال ۲۴۷ق و یا این که ۲۴۸ق از جهان رفته میباشد.[۱]مهم ترین خصوصیت علمی وراق، رویا رویی او با فکرهای معتزلی میباشد. وی منتقد بنیاد معرفتی معتزله، یعنی درنگهای توحیدی آنها بود. بعضا گفتهاند به همین عامل، معتزله نیز اورا همفکر مشرکان دانستند.[۲] رویکردها و نگرشهای کلامی وی در عصر خویش، گزینه دقت علما و بزرگان عصرش بوده میباشد.[۳] ابنندیم اورا مثلا متکلمان مالکلحاظ شمرده رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۴]
وی و عده ای که معتزله را رها کردهاند، به «مُخلِط» دارای اسم و رسم میباشند یعنی اشخاصی که اولیه معتزله بودهاند، بر تاثیر اظهار عقاید نو از اعتزال خالص خارج آمده و به اصول مدرسه و دسته اعتقادی خویش دارای تعهد نمانده و هرمورد راهی غیروابسته در پیش شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد گرفتهاند.[۵]
عقاید
مذهب اعتقادی ابوعیسی از مباحث مناقشه برانگیز بوده میباشد. بر محور گزارشهای معتزلیان، او ابتدا معتزلی بود و آنگاه از معتزلیان غیر وابسته شد.[۶] بعضی میگویند به همین استدلال، اظهار نظرهای تند معتزلیان درباره وی وجود داشته میباشد.[۷] تودهای از معتزله، رغبت وی به شیعه را حقیقی وواقعی ندانستند؛ ولی در عینهم اکنون تصریح مینمایند وراق دراین مسیر خدماتی را به مذهب جدیدش نمودهمیباشد.[۸]
خویی مینویسد، ابوعیسی برای جانبداری از خویش، درباره ثنویت کتابی نوشت. اما ظاهراً این کتاب اثرگذار عدم وجود و حتی شاگردش ابن راوندی به وی نسبت بیشرعی داده میباشد. [۹] روحانی موءثر و سید مرتضی، اورا به دلیل نوشتن کتابهایی درباره امامت و نگهبانی از مذهب شیعه، از خویش دانسته و از او پناه کردهاند.[۱۰]
به جهت خلا هیچیک از اثر ها وراق، اظهارنظر قطعی درباره عقاید، آراء و مذهب کلامی حقیقی وی، مشقت بار میباشد.[۱۱] ابن ندیم، اورا از افرادی که در ظواهر اسلام آورده بودند؛ اما در داخل اعتقادی به اسلام نداشتند دانسته میباشد.[۱۲]
اثر ها
نجاشی، وراق را متکلمی پندارنگار و مشهورترین اثرش را مقاله ها می داند.[۱۳] وی ضمن این کتاب که در آن به آراء و بینشهای دستههای متعدد شیعی اشاره کرده، در اثر ها آجل نیز این درنگ رفلکس داده شدهاست. برای مثال آن اثرها، کتابی میباشد با اسم اختلاف شیعه که در آن به درنگهای کلامی شیعه پرداخته میباشد.[۱۴] در منابع رجالی و غیره، کتابهای دیگری نیز برای وی خاطر کردهاند از جملة المجالس و بعضا کتابهای دیگر مانند کتاب الامامة الکبیر و کتاب الامامة الصغیر، نقض العثمانیه، اقتصاص مذهبها اصحاب الاثنین و الرد علیهم.[۱۵] کتاب السقیفه،[۱۶]
زریاب خویی اشاره مینماید که از کتابها و مقالهها زیادی که به وی نسبت می دهند. چیزی برجای نمانده و تنها منقولاتی در اثر ها دیگر افراد مخصوصا معارضان وی مانده میباشد.[۱۷] زریاب خویی نقل مینماید، در کتاب مروج الذهب که حدودا یک سده بعد از وراق درج شده، کتابهای ابوعیسی را زیاد و عالی وصف کرده و از کتابهای مقاله ها و المجالس او ذکر شده میباشد ؛البته دراین کتابها سخنی از اطمینانهای وراق نزده میباشد.[۱۸]
کتاب الدیانات، الحدث و یکسری تاثیر در رد مسیحیت و یهود نیز مثلا اثرها او به شمار آمده میباشد.[۱۹]
اولی اثر ها درباره امامت
بعضی از اهل سنت و معتزله داعیه کردهاند، شیعه پیش از ابو عیسی وراق، ابن راوندی و هشام بن حکم درباره امامت حضرت علی، نص صریحی نداشته میباشد و این سه نفر، اولین اشخاصی میباشند که مشاجره را مطرح کردهاند. البته متکلمان امامیه، این حیث را رد کرده و می گویند، که عهد و پیمان به نص مصرح از سابقترین عقاید شیعه بوده و در اثرها آنان برای نخسین بار به طور کامل گفت و گو شدهاست.[۲۰]
جستارهای متعلق
علی بن اسماعیل میثمی
مؤمن الطاق
پانویس
حسینی علوی، ذکر الأدیان، ۱۳۷۶ش، ص۹۹.
میرزایی، «ابوعیسی وراق؛ از اعتزال تا میل به مکتب کوفه»، ص۱۱۴.
میرزایی، «ابو عیسی وراق؛ از اعتزال تا رغبت به مکتب کوفه»، ص۱۱۳.
زریاب خویی، ابوعیسی وراق، در دائٰرة المعارف گران قدر اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۸۲.
زریاب خویی، ابوعیسی وراق، در دائٰرة المعارف تبارک اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۸۲.
خیاط، الانتصار، تکثیر نیبرج، ص۲۱۹ و ۲۲۴.
میرزایی، «ابو عیسی وراق؛ از اعتزال تا تمایل به مکتب کوفه»، ص۱۱۱.
اشعری، مقالهها الاسلامیین، ۱۴۰۰ق، ص۶۴.
زریاب خویی، ابوعیسی وراق، در دائٰرة المعارف بلندمرتبه اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۸۲.
زریاب خویی، ابوعیسی وراق، در دائٰرة المعارف تبارک اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۸۲.
زریاب خویی، «ابو عیسی وراق»، ج۶، ص۸۲.
ابن ندیم، فهرست، درالمعرفه، ص۴۷۳.
نجاشی، رجال، ۱۴۱۶ق، ص۳۷۲.
زریاب خویی، ابوعیسی وراق، در دائٰرة المعارف تبارک اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۸۷.
زریاب خویی، ابوعیسی وراق، در دائٰرة المعارف بلندمرتبه اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۸۷.
نجاشی، رجال، ۱۴۱۶ق، ص۳۷۲.
زریاب خویی، ابوعیسی وراق، در دائٰرة المعارف تبارک اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۸۲.
زریاب خویی، ابوعیسی وراق، در دائٰرة المعارف بلندمرتبه اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۸۲.
میرزایی، «ابو عیسی وراق؛ از اعتزال تا میل به مکتب کوفه»، ص۱۱۳.
خاتمی، تاریخ دانش حرف، ۱۳۷۶ش، ص۵۸.
منابع
ابنندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست لإبن الندیم، بیروت، دار المعرفة، بیتا.
اشعری، ابوالحسن، مقالهها الاسلامیین، استیناف هلموت ریتر، بیروت، دار النشر، چاپ سوم، ۱۴۰۰ق.
حسینی علوی، ابو المعالی محمد، ذکر الأدیان در تفصیل ادیان و مذهب ها جاهلی و اسلامی، تصحیح عباس اقبال و محمدتقی علمپژوه، طهران، انتشارات دریچه، چاپ نخستین، ۱۳۷۶ش.
حلبی، علی اصغر، تاریخ دانش حرف در کشورایران و دنیا، طهران، انتشارات اساطیر، چاپ دوم، ۱۳۷۶ش.
خیاط، عبدالرحیم بن محمد، الانتصار، چاپ نیبرج، بیروت، بیتا.
زریاب خویی، عباس، «ابوعیسی وراق»، در دائرة المعارف والا اسلامی، طهران، راءس دائرة المعارف تعالی اسلامی، چاپ اولیه، ۱۳۷۳ش.
میرزایی، عباس، «ابو عیسی وراق؛ از اعتزال تا رغبت به مکتب کوفه»، در روزنامه عیب گیری و حیث، شماره ۱، فصل بهار ۱۳۹۱ش.
نجاشی، احمد بن علی، الرجال نجاشی، پژوهش: موسی شبیری زنجانی، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ق.
نقش مسجد النبی کوهسنگی در زندگی اجتماعی و مذهبی محله