مرجع مسجد النبی کوهسنگی مشهد

وثاقت
در رجال کشی در روایتی امام رضا(ع) از حضرت علی(ع) نقل کرده: چهار محمد بازدارنده نافرمانی پروردگار میگردند؛ محمد بن جعفر طیار، محمد بن ابی دیده نشده، محمد بن حنفیه و محمد بن ابی حذیفه.[۹] مامقانی از این حدیث، سود گرفته محمد دارنده عدل و داد و طهارت بوده میباشد.[۱۰] برخی نیز این که امام حسین(ع) وصیت طومار اش را هنگام خروج از مدینه به وی تحویل داده و او‌را خبر چین خود[۱۱] در مدینه قرار داده، وثاقت او را به کارگیری مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرده‌اند. [مستلزم منبع]

جهت‌گیری سیاسی
محمد حنفیه بعد از شهید شدن امام علی(ع)، در کنار برادرش امام حسن(ع) بود و با یزید هم تحت عنوان ولیعهد معاویه بیعت کرد و بعداز ذمه ‌داری خلافت از سوی یزید به مخالفت با وی نپرداخت.[۱۲] وی در سال ۷۶ق به دمشق مسافرت کرد و به دیدار عبدالملک بن مروان رفت. برخی، عامل قربت او به عبدالملک را بدرفتاری‌های ابن زبیر با وی دانسته‌اند. عبدالله بن زبیر اورا در اتاقک زمزم زندانی کرد و یاران مختار ثقفی اورا از دست ابن زبیر نجات آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد دادند.[۱۳]

با کشته شدن مختار، ابن زبیر مجدد محمد بن حنفیه را به بیعت خویش خواند و قصد داشت به وی و نزدیکانش حمله نماید. در‌این هنگام طومار‌ای از عبدالملک بن مروان که نو به خلافت نشسته بود به محمد حنفیه رسید و از وی خواست که به شام برود. محمد و یارانش به سمت شام جنبش کردند. البته زمانی به مَآئین رسیدند ابن حنفیه خبردار شد که عبدالملک مروان به عمرو بن سعید (که از یاران ابن حنفیه بود) بدعهدی نموده است. از این رو از وارد شدن خویش منصرف شد و در «أیله» که شهری در کنار دریای احمر، در انتها حجاز و در مرز شام بود فرود آمد و از آنجا به مکه رجوع و در دره ابوطالب مکان گرفت و بعد از آن به طائف رفت. محمد بن حنفیه تا‌زمانی‌که حجاج، ابن زبیر را در مکه محاصره کرد در طائف بود. آن‌گاه از طائف به شعب ابو طالب برگشت. حجاج از وی خواست با عبدالملک بیعت نماید اما وی جلوگیری کرد. با مرگ ابن زبیر، محمد بن حنفیه طومار‌ای به عبدالملک نوشت و از او حمایت خواست و عبدالملک به وی دفاع رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد بخشید.[۱۴]

صورت‌دادهای پررنگ
کمپانی در نزاع‌ها
پیکار جمل در سال ۳۶ هجری قمری فیس اعطا کرد. در آن روز، محمّد از حمله گشوده ایستاد، علی(ع)، درفش را گرفت و بعداز آنکه عنصرها لشکر جمل را در هم سرازیر شد، درفش را به محمّد برگرداند و به وی اظهار‌کرد: «با حمله مجدد، فعالیت سابقت را جبران کن». وی به امداد خزیمة بن اثبات (ذو الشّهادتین) و عده ای از انصار، که بخش اعظمی از آنان در غزوه بدر حضور داشتند، حمله‌های پیاپی کرد و لشکر جمل را دور از هم ایجاد شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرد.[۱۵]
نبرد صفین محمد از فرماندهان پیکار صفین بود.[۱۶] علامه مجلسی داستانی را از حضور محمد در صفین نقل نموده است.[۱۷][یادداشت ۲] حنفیه به پدرش از تبعیض فی مابین وی و حسنین در نزاع گلایه می‌نماید. علی راز محمّد بن حنفیه را بوسید و اعلام کرد:‌ای فرزند عزیزم! تو پسر اینجانب هستی. البته وی پسران فرستاده خداوند میباشند، آیا نباید اینجانب وی را نگاهداری نمایم؟ محمّد اظهار‌کرد: چرا بابا جان. معبود منرا فدای تو و فدای وی کند.[۱۸]همین جواب را محمد بن حنفیه در همین ارتباط به بعضا از خوارج داده میباشد «لأنّهما عيناه و أنا يمينه، فهو يدفع بيمينه عن عينيه‌» حسنین دو دیده پدرم امیرالمؤمنین و اینجانب دست وی هستم و وی با دستش از دیدگانش حفظ می‌نماید. [۱۹]
نبرد نهروان محمد در مبارزه نهروان نیز حضور داشته و گاهی درفش‌دار بوده میباشد.[۲۰]
غایب بودن در کربلا
محمد حنفیه با برادرش امام حسین علیه‌السلام در هجرت به کوفه یار و همدم نشد و در مدینه ماند. برخی از دانشمندان شیعه، عدم کمپانی ابن‌حنفیه را در رخداد کربلا، از راز نافرمانی و مخالفت با امام حسین(ع) ندانسته و توجیهاتی برای این کارش نوشته‌اند:

بیماری محمدبن حنفیه در موقع تکان امام(ع) از مدینه و مکه. محمدباقر مجلسی در نقلی از علامه حلی برای عدم حضور محمد بن حنفیه در کربلا در‌ پاسخ‌ مهنا بن سنان آورده: محمد در موقع خروج امام(ع) از مدینه، مریض بود.[۲۱] مقرم به نقل ابن نما حلی بیماری وی‌ را‌ دیده‌ درد بیان کرده‌ میباشد.[۲۲]
مأمور بودن محمدبن حنفیه از جانب امام(ع) برای ماندن در مدینه.
ابن‌اعثم کوفی‌ نقل‌ می‌نماید:امام(ع) موقعی که می‌خواست از مدینه بیرون خواهد شد و محمد بن حنفیه نتوانست‌ او‌ را متقاعد به ماندن در‌ مدینه‌ نماید،‌ به محمد بن‌ حنفیه‌ بیان کرد:

ماندن تو در مدینه ایرادی ندارد تا دربین آن ها دیده (خبررسان) اینجانب باشی و از مجموع امورشان منرا آگاه سازی[۲۳]
موظف نشدن محمدبن حنفیه از جانب امام حسین(ع) به‌ کمپانی‌ در قیام و ملازمت با آن حضرت.
مالک تنقیح المقال اعتقاد دارد که زیرا امام حسین(ع) در‌ مدینه یا این که‌ مکه‌ شخصی‌ را موظف به ملازمت و همراهی نکرده، لذا محمد بن حنفیه در عدم ملازمت با امام(ع) مرتکب عملی نشده میباشد که عدالتش را ذیل سؤال پیروز شود. وی می‌نویسد: امام‌ حسین(ع) زمانی که از حجاز به طرف عراق تکان کرد، خویش می‌دانست که به سود شهید شدن خواهد رسید، اما به ظواهر، به قصد نبرد و مبارزه مسلحانه جنبش نکرد، تا‌ بر‌ همۀ مکلّفین واجب نشود که تحت عنوان جهاد، با وی یار و همدم شوند؛ بلکه براساس وظیفۀ خویش، یعنی به دست تصاحب کردن رهبری ظاهری و پیشوایی عموم، که حضرتش را دعوت‌ کرده‌ بودند، جنبش کرد. دراین‌صورت بر سایر افراد واجب وجود ندارد که با وی هم‌مسافرت شوند و در شرایطی‌که کسی هم ملازمت نکند، گناهی را مرتکب‌ نشده‌ میباشد. بلکه گناه کار شخصی میباشد‌ که‌ در قیام کربلا و محاصرۀ امام حسین(ع) در روز عاشورا حضور داشته و با آن‌که از امام قانون شکنی کرده، به امداد حضرتش نشتافته میباشد.

ولی افرادی‌ که در حجاز بودند‌ و از به عبارتی نخستین با امام نیامدند، از آغاز موظف به تکان و ملازمت و همراهی با امام نبودند و عدم ملازمت آن‌ها سرپیچی و موجب فسق و گناه آن ها وجود ندارد. مامقانی پس‌ از‌ ذکر این مقدمات می گوید:«براین اساس، تنی چند از صالحان و خوبان بودند که در آن هنگام، شرف شهید شدن برای آن‌ها نوشته نشده بود و در حجاز ماندند و شکی وجود ندارد که احدی‌ در‌ عدل و داد آن ها‌ تردیدی نداشته میباشد. پس نیامدن محمد حنفیه و عبدالله بن جعفر به انگیزه قانون شکنی یا این که انحراف وی نبوده‌ میباشد.[۲۴]» در ثابت الهداة نیز حدیثی از امام درستگو(ع) بیان شده که: حمزة بن حمران می گوید: از خروج حسین(ع) و نرفتن ابن الحنفیه نزد امام(ع) خاطر کردیم، فرمود:‌ای حمزه، برایت حدیثی میگویم که بعد از این، دیگر از این مورد نپرسی؛ زیرا حسین(ع) از مدینه غیروابسته شد ورق کاغذی طلبید و در آن نوشت:

«بسم الله الرحمن الرحیم از حسین بن علی بن ابی طالب به بنی هاشم، ولی بعد از آن، هریک به اینجانب بپیوندید، شهید میشوید و هرکه این عمل را نکند، به موفقیت نمی رسد و السلام.»[۲۵]
علامه مجلسی در ذکر این پاراگراف امام حسین(ع) می فرماید: ظواهر این عبارت مذمت میباشد البته این احتمال هم می‌باشد که حضرت دیگر افراد را در بین وارد شدن و نیامدن مخیر کرده بود، پس زیرا داخل شدن آن، دستور واجبی خلا، بلکه از روی اراده بود، قانون شکنی از آن گناه محسوب نمی شود.[۲۶]

بعداز این که حسین بن علی(ع) را ناچار به بیعت با یزید کردند و وی از این عمل راز گشوده زد، محمد حنفیه توصیه کرد که برادرش برای نگهداری جان به مکه برود و در حالتی‌که در آنجا هم ارعاب شد به یمَن برود و در صورتی در یمن هم وقار نداشت به ریگستان‌ها و کوهستان‌ها پناهنده خواهد شد. حسین رأی اورا ستود و بیان کرد: "اخوی جان، تو رخصت داری در مدینه بمانی و در اینجا دیده اینجانب باشی و کارها معاندان را به اینجانب برسانی"[۲۷]

مبارزات انقلابی و اقدامات فرهنگی تا سال ۱۳۵۷
هاشمی در سال‌های نخستین اقامت در قم با فدائیان اسلام آشنا شد. او به فدائیان عشق و علاقه داشت البته بعضا از رفتارهای سیاسی آن ها را نمی‌پسندید و جانب مرجع تاسی خویش آیت الله بروجردی را می‌گرفت.[۶] او تعدادی سال آنگاه با امام خمینی آشنا شد و در توده شاگردان او قرار گرفت.[۷] هاشمی در سال ۱۳۳۶ش برای نخستین دفعه با آیت‌الله خامنه‌ای آشنا مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۸]

در سال ۱۳۳۷ش که روزها تبلیغی محرم را در همدان می گذراند، در روز عاشورا خلال اشاره به سرانجام سقوط نظام سلطنتی عراق، عیب گیری تندی را متوجه نظام سلطنتی پهلوی کرد که به همین استدلال بازداشت و پس از تعدادی روز آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد آزاد شد.[۹]

هاشمی در سال ۱۳۳۸ش با همیاری دوستان خویش به‌ویژه محمدجواد باهنر و مشاوره امام خمینی، نشریه مدرسه تشیع را منتشر کرد.[۱۰] در‌این نشریه مسائل اجتماعی و سیاسی به صورت جدید به وسیله متفکران اسلامی و فضلای حوزوی عرضه می شد تا در رقابت با فکر‌های مارکسیستی و ملی‌گرایانه از طریقه‌های اسلامی تامین رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد نماید.[۱۱]

هاشمی در سال ۱۳۴۱ش و در ماجرای لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی از سوی امام خمینی به استان‌های یزد و کرمان رفت و پیام امام را به علما رساند. در ۲۱ فروددین ماه ۱۳۴۲ بعداز واقعه حادثه فیضیه بازداشت و جزء او‌لین طلاب به سربازی اعزام شد[۱۲] و بعداز رخداد ۱۵ خرداد ماه پادگان را رخنه‌ کرد و بازنگشت.[۱۳] او در سال ۱۳۴۳ش کتاب سرگذشت فلسطین نوشته اکرم زعیتر را به فارسی ترجمه کرد.[۱۴] در زمان حصرِ امام خمینی، هاشمی با همیاری دوستانش دو نشریه بعثت و انتقام را منتشر کردند.[۱۵] هاشمی با امضای اعلامیه‌ای اعتراضی به تبعید امام خمینی بوسیله ساواک در تاریخ ۱۳۴۳/۱۲/۱۲ بازداشت و چهار ماه زندانی شد.[۱۶] وی در ۶ دی ۱۳۴۴ش در نجف‌آ‌باد در نقطه نهایی یک سخنرانی برای تن درستی امام خمینی دعا کرد و بازداشت گردیده و به قم بازگردانده شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۱۷]

با کشف اساسنامه مجموعه پنهان یازده نفره از شاگردان آیت الله خمینی، هاشمی ذیل تعقیب قرار گرفت و معاش نصفه‌پنهان در پیش گرفت.[۱۸] در همین زمانه کتاب «امیرکبیر یا این که قهرمان نبرد با استعمار» را منتشر کرد و در ضمن این کتاب، تفکر‌های اصلاحی امیرکبیر در کشور ایران و نیاز مرزوبوم به دگرگونی و از بین بردن مفاسد را مطرح کرد.[۱۹]

ساواک در سال ۱۳۵۰ش برای پیشگیری از اخلال در جشن و پایکوبی‌های ۲۵۰۰ ساله، عده ای از روحانیان برای مثال هاشمی را بازداشت کرد، البته در سال ۱۳۵۱ش با وثیقه آزاد شد.[۲۰] او توشه دیگر به باعث کار‌های رازّی و هجرت به آن سوی مرز، در سال ۱۳۵۴ش بازداشت و تا فصل‌پاییز ۱۳۵۷ش زندانی شد.[۲۱] هاشمی پس از آزادی از زندان به یار و همدم مرتضی مطهری، محمدجواد باهنر، مهدوی کنی، سید علی حسینی خامنه‌ای، سید محمد حسینی بهشتی، جامعه روحانیت جنگ جو طهران را تشکیل دادند.[۲۲]

از شورای انقلاب تا مسئولیت‌های اجرایی بعداز موفقیت انقلاب
در سال ۱۳۵۷ش با تشکیل شورای انقلاب، هاشمی به عضویت این شورا درآمد و در ساماندهی راهپیمایی‌ها و در صورت‌گیری و مدیر اعتصاب کالج طهران برای بازگشایی فرودگاه مهرآباد نقش داشت.[۲۳] وی همینطور برای حل نقص‌ سوخت عموم در پوسته هیئت اعزامی امام خمینی به بخشها نفتی مهاجرت کرد[۲۴] و در تشکیل ستاد استقبال و تأمین امنیت رهبر انقلاب فعال بود. هاشمی در ۱۵ بهمن ۱۳۵۷ حکم امام خمینی برای در آغاز وزیری مهدی تاجر را خواندن کرد.[۲۵] وی در بهمن ۱۳۵۷ به هم پا سید محمد حسینی بهشتی، سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، سید علی خامنه‌ای و محمدجواد باهنر، حزب جمهوری اسلامی را تأسیس کردند تا در رقابت با دسته‌های دیگر به نیروهای همفکر انسجام دهند.[۲۶]

هاشمی در ۴ خرداد ماه ۱۳۵۸، به وسیله دسته فرقان آیتم سوء قصد قرار گرفت، البته با یاری همسرش از ترور جان سلامت به‌در پیروزی و زخمی شد. درپی این رخداد،امام خمینی پیامی صادر کرد و گزاره‌ای از آن پیام جهانی شد: «بدخواهان بدانند هاشمی زنده میباشد، زیرا نهضت زنده میباشد.»[۲۷]

در تیر ۱۳۵۸، شورای انقلاب و دولت موقت مخلوط شدند و بعضی از روحانیان به وزارتخانه‌ها رفتند. هاشمی به وزارت مرزو بوم رفت و نماینده شورای انقلاب و نائب رئیس سپاه پاسداران وزارت مملکت شد. درین زمان، مسئولیت وزارت مملکت با هاشم صباغیان بود.[۲۸] هاشمی بعد از استعفای دولت موقت، سرپرست وزارت مملکت شد.[۲۹]او هم‌چنان از تیرماه ۱۳۶۰ تا تیرماه ۱۳۸۸ با اقامه ۴۲۰ نماز آدینه در طهران مالامال کارترین خطیب آدینه طهران به حساب آورده می شود.[۳۰]

فضیلت ها روایی

خوشنویسی حدیث «ذِکرُ علی عبادة» تاثیر رضا بدرالسماء
فضیلت ها روایی، احادیثی از فرستاده(ص) میباشد که مدح یا این که فضلیتی برای امام علی(ع) ذکر می‌نمایند. بعضی از این روایات مسجد النبی کوهسنگی مشهد عبارت‌اند از:

حدیث غدیر: خِطابه‌ای میباشد از فرستاده اکرم(ص) در غدیر خم که علی(ع) را مولای مسلمانها معرفی می‌نماید. این حدیث در منابع شیعه و سنی بیان شده[۵۰] و از دلایل شیعه ها برای ثابت امامت و خلافت حضرت علی به‌شمار می آید.[۵۱]
حدیث مقام: روایتی میباشد که رده امام علی(ع) را نسبت به نبی اسلام(ص)، همچون مقام هارون نسبت به حضرت موسی معرفی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌نماید.[۵۲]
حدیث مدینة العلم: حدیثی از رسول اکرم(ص) که در آن خویش را شهر دانش و علی(ع) را دروازه آن معرفی کرده‌ میباشد.[۵۳] کتاب الغدیر ۲۱ بدن از محدثان سنی را مذکور که‌این حدیث را حدیث حسن یا این که حدیث درست دانسته‌اند.[۵۴]
حدیث یوم الدار: روایتی از نبی اکرم(ص) میباشد که در آن از قوم و قبیله خویش خواست تا دعوتش را بپذیرند و خلال آن به وصایت و خلافت علی بن ابی‌طالب(ع) به صورت صریح بیان کرد.[۵۵] متکلمان شیعه برای ثابت امامت حضرت علی(ع) به‌این حدیث استناد رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرده‌اند.[۵۶]
حدیث وصایت: حدیثی از رسول اکرم(ص) میباشد که در آن امام علی(ع) تحت عنوان وصی و جانشین رسول معرفی گردیده است.[۵۷] شیعه ها برای ثابت امامت امام علی به آن استناد می‌نمایند.[۵۸]
حدیث ولایت: حدیثی از رسول(ص) میباشد که حضرت علی را بعد از خویش البتهِّ مؤمنان معرفی می‌نماید. این حدیث با عبارت‌های مختلفی در منابع شیعه و سنی نقل شد‌ه‌است.[۵۹] شیعه‌ها واژه و کلمه «اماّ» را که در «عَلِیٌّ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ بَعْدِی‏»[۶۰] به‌فعالیت رفته، به‌معنای امام و سرپرست می دانند و به‌این وسیله امامت و ولایت حضرت علی(ع) شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد را ثابت می‌نمایند.[۶۱]
حدیث طیر: روایتی در فضیلت حضرت علی(ع) میباشد که بنابر محتوای آن، فرستاده(ص) قصد تناول کردن گوشت پرنده‎‌ای بریان را داشت و از پروردگار خواست با شایسته ترینِ خلق و خوی هم‌خوراک خواهد شد و با حضرت علی(ع) هم‌خوراک شد.[۶۲] این قصه در منابع شیعه و اهل‌سنت آمده میباشد.[۶۳]
حدیث رایَت: حدیثی معروف میباشد از حضرت محمد(ص) درباره امام علی(ع) در غزوه خیبر که در آن آمده میباشد: «فردا درفش را به مردی خواهم اعطا کرد که پروردگار قلعه خیبر را به دست وی فتح می نماید، معبود و پیامبر را دوست دارااست و پروردگار و پیامبر هم او‌را دوست دارا‌هستند.[۶۴]
حدیث ثقلین: حدیث مشهوری از نبی(ص) درباره مقام قرآن و اهل‌بیت(ع) میباشد. در‌این حدیث آمده میباشد: «اینجانب دربین شما دو چیز هنگفت (گرانسنگ و ارزشمند) باقی می گذارم که چنانچه آنان را دستاویز قرار دهید، هیچ گاه گم راه نخواهید شد: کتاب آفریدگار و عترتم که اهل‌بیتم میباشند.»[۶۵] این حدیث در منابع شیعه و سنی نقل گردیده‌است.[۶۶]
حدیث کساء: حدیثی میباشد در فضیلت پنج‌بدن. طبق این حدیث که در منابع شیعه[۶۷] و سنی[۶۸] آمده میباشد، رسول اسلام(ص) خاندانش را با پارچه‌ای پشمین (کِساء) پوشاند و دعا کرد: «خدایا اینان اهل‌بیت اینجانب میباشند. زشتی را از آنان به دور کن و آنها‌را تمیز گردان.»[۶۹]
حدیث سفینه: حدیثی پر اسم و رسم از فرستاده اسلام(ص) میباشد که در آن اهل بیتِ(ع) خویش را به کشتی نوح تشبیه نموده است که هر که باطن آن شد، نجات مییابد و هر که از آن عقب ماند، غرق می شود.[۷۰] این حدیث در منابع شیعه و سنی نقل شد‌ه‌است.[۷۱]
حدیث شجره: رسول(ص) فرمود: اینجانب و علی از یک درخت اخلاق و رفتار گردیده‌ایم و بقیه عموم از درخت‌های متعدد[۷۲] بعضا مفسران آفرینش رسول(ص) و امام علی(ع) را از یک منشأ، دلیلی بر متساوی‌بودن آن دو در وجوب اطاعت و ولایت دانسته‌اند.[۷۳]
حدیث لوح: از روایات منقول از نبی اکرم (ص) برای ثابت امامت ائمه دوازده‌گانه میباشد که در آن اسم جانشینان فرستاده پروردگار (ص)، از امام نخستین امام علی (ع) تا امام دوازدهم امام مهدی(ع) نام برده میباشد.[۷۴]
حدیث علی مَع الحَق: از احاديث پر اسم و رسم پيامبر میباشد که على(ع) را واحد سنجش حق معرفی می‌نماید. یکی‌از نقل‌های آن این‌سیرتکامل میباشد: «على با حق میباشد و حق با على و اين دو هیچ وقت از يكديگر مستقل نمی شوند تاکنار آبگینه کوثر بر اینجانب وارد شوند.»[۷۵]
حدیث تشبیه: حدیثی میباشد که در آن پيامبر(ص) على(ع) را به دیگر پيامبران تشبيه كرده میباشد. این حدیث در منابع شیعه[۷۶] و سنی[۷۷] نقل گردیده‌است.
لا فَتَى إِلّا عَلِی: این حدیث به‌معنای این میباشد که جوانمردی جز علی نیست. برپایه منابع حدیثی و تاریخی، این حدیث را جبرئیل به‌انگیزه فداکاری و شجاعت امام علی(ع) در نبرد اُحُد ذکر نموده است.[۷۸] این حدیث در منابع شیعه و سنی نقل شد‌ه‌است.[۷۹]
حدیث قسیم النار و الجنة: روایتی میباشد از فرستاده اکرم(ص) که علی را تقسیم‌کننده پردیس و دوزخ معرفی می‌نماید.[۸۰] این حدیث در منابع شیعه[۸۱] و اهل‌سنت[۸۲] به‌شکل‌های گوناگون و از راویان متفاوت نقل گردیده است.
حدیث خاصِف النَعل گفتاری از رسول اکرم(ص) در ذکر منزلت و فضیلت ها امام علی(ع) میباشد که امام را به‌جهت آنکه در آن لحظه درگیر پینه‌زدن کفش رسول(ص) بود، با کنیه خاصف النعل خطاب قرار اعطا کرد.[۸۳]
احادیث دیگری هم از فرستاده درباره فضیلت ها امام علی(ع) نقل گردیده‌است؛ ازجمله «ضربت علی در پیکار خندق از عبادت جن و انس بلندتر میباشد»؛[۸۴] «کسی که علی را سب نماید، من را لعن نموده است»؛[۸۵] «هر که علی را اذیت نماید، من را اذیت نموده است»‌؛[۸۶] «با دوستی علی میباشد که مؤمن از منافق شناخته می شود»؛[۸۷] «علی از اینجانب و اینجانب از علی‌ام»؛[۸۸] «حافظه علی عبادت میباشد»؛[۸۹] «نگاه به علی عبادت میباشد»؛[۹۰] همینطور به کارگیری نبی اکرم(ص) از القابی مانند صِدِّیق اکبر،[۹۱] فاروق اعظم[۹۲] و ابوتراب[۹۳] درباره امام علی(ع) از فضیلت ها آن حضرت به‌شمار آمده میباشد.

دیگر خصوصیت‌ها و امتیازات حضرت علی(ع)

توسعه و گسترش و تحولات
مرثیه در معاش اعراب نقش پررنگی داشت و شایسته ترین زمان آن را به فرصت عباسیان گشوده می‌گردانند.[۲۹] دانشمندان ادبی معتقدند که مرثیه‌سرایی در دروه جاهلی و عباسی تأثیری عمیق بر مرثیه در شعر فارسی داشته میباشد.[۳۰] به گفته آن‌ها با تقویت حکومت‌های شیعی در سده‌های نهم و دهم در کشور ایران، و به‌ویژه هم‌زمان با حکومت صفویه، مرثیه‌سرایی اشاعه متعددی یافت.[۳۱] آنها در‌این شکوفایی، نقش شاعرانی مانند صائب تبریزی، بیدل دهلوی، عمان سامانی، کمال غیاث شیرازی، رسیدن شیرازی و محتشم کاشانی را بسیار برجسته دانسته‌اند.[۳۲] به گفته شفیعی کدکنی، مرثیه‌خوانان نفوذ عمیقی در کانال مساجد، تکایا و حتی خانقاه‌ها و نزد شاهان پیدا مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرده بودند.[۳۳]

ترویج و توسعه بسیار زیاد مرثیه‌سرایی درباره مصائب اهل‌بیت(ع) به‌ویژه حادثه کربلا،[۳۴] سبب ساز گردیده بعضا از نویسندگان به گردآوری‌آوری اسامی شاعران مرثیه‌سرا بپردازند که ازجمله این کتاب‌ها می‌اقتدار به کتاب وقار الطف تاثیر جواد شبر اشاره نمود. در‌این کتاب به معرفی بیشتراز پانصد شعر سرا عرب‌لهجه از هنگام روی دادن حادثه کربلا تا استارت قرن ۱۵ قمری پرداخته گردیده است. همینطور کتاب علم‌طومار شعر عاشورایی نیز ۳۴۰ شعر سرا فارسی‌گویش معرفی نموده است.[۳۵] در جلد دهم دانشنامه امام حسین(ع) نیز به معرفی تعداد متعددی از مرثیه‌سرایان و مرثیه‌های آن‌ها بعداز حادثه کربلا تا قرن پانزدهم قمری آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد پرداخته میباشد.[۳۶]

اشاعه مرثیه‌سرایی در لهجه اردو را نیز به رابطه شبه‌مجموعه کشور ها با عقائد شیعی و تأسیس دولت‌های شیعی در‌این کشور مرتبط دانسته‌اند.[۳۷] به گفته علی بیات متفحص لهجه‌ و ادبیات اردو، به جهت سیطره و حضور حاکمانه لهجه فارسی (لهجه قانونی دربار) در مملکت شبه‌مجموعه کشور ها، بیشتر سیرتکامل‌های ادبی فارسی و ازجمله مرثیه بوسیله شاعران اردو لهجه گزینه تبعیت و اقتباس قرار گرفت.[۳۸] اما به اعتقاد این متفحص با افول لهجه فارسی در شبه‌مجموعه کشورها، به گذر زمان مرثیه‌سرایی بیشتر به گویش اردو سروده میشد که ازجمله مرثیه‌سرایان پر اسم و رسم در‌این گویش می‌اقتدار به میرخلیق، میرزا فصیح، میرزا دبیر و میرانیس اشاره رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد نمود.[۳۹]

به اعتقادوباور پژوهشگران، مرثیه‌سرایی منحصر به فرد به شیعه‌ها نبوده و میان اهل‌سنت نیز می‌قدرت به شعرایی اشاره کرده‌اند که به سرودن مرثیه برای اهل‌بیت(ع) پرداخته‌اند؛ که ازجمله این اشخاص می‌اقتدار به ابن ابی الحدید معتزلی، ابن سناء الملک و عطار نیشابوری، شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد اشاره نمود.[۴۰]

مرثیه‌سرایان
التفات حادثه کربلا در تاریخ اسلام، بخش اعظمی از شعراء را به سرودن مرثیه درباره آن رخداد متمایل کرد.[۴۱] در کتاب فرهنگ وتمدن‌طومار مرثیه‌سرایی و سوگواری سیدالشهدا به استناد تنی چند از احادیث آمده میباشد که مرثیه‌سرای برای رخداد کربلا حتی به پیش از وقوع آن گشوده می شود و اولی مرثیه بوسیله معبود و برای پیامبرانی زیرا انسان(ع)، ابراهیم(ع) و فرستاده اکرم(ص) خوانده گردیده‌است. همینطور در‌این کتاب نقل شده که حضرت عیسی(ع)، فرستاده اکرم(ص) و امام علی(ع) بارها با مرثیه‌سرایی، برای مصیبت‌های امام حسین(ع) فغان کرده‌اند.[۴۲] بعد از رخداد کربلا، خویشاوندان امام حسین(ع) را اولیه مرثیه‌سرایان نامیده‌اند که در مصائب روز عاشورا مرثیه خوانده‌اند[۴۳] ضمن خواهران، دختران و همسران امام حسین(ع)،[۴۴] از کسانی زیرا ام‌سلمه، ام‌البنین و ام لقمان (دختر عقیل) ذکر شده گردیده که به مرثیه‌سرایی درباره عاشورا پرداخته‌اند.[۴۵]

مهدی مهریزی در نوشته‌علمی «نگاهی به تحولات شعر عاشورایی» که در دانشنامه امام حسین(ع) به چاپ رسیده، مرثیه‌سرایان دارای شهرت را مبتنی بر قرن ها متفاوت گروه‌بندی نموده است. طبق گزارش وی، دربین شاعران عرب‌لهجه در قرن ها اولیه تا نقطه پايان قرن سوم می‌قدرت به عده ای ازجمله فرزدق، کمیت اسدی، دعبل خزاعی و حتی امام شافعی از امامان مذهب ها چهارگانه اهل‌سنت اشاره نمود، که درباره عاشورا مرثیه‌سرایی کرده‌اند. به گفته مهریزی در قرنها چهار تا شش قمری کسانی زیرا سید رضی، سید مرتضی، مهیار دیلمی و ابوالعلا معری، در قرن ها هفت عدد نهم اشخاصی مانند ابن‌ابی‌الحدید و حافظ رجب برسی، در قرنها دهم تا سیزدهم بحرالعلوم و سید حیدر حلی، و در قرن ها چهاردهم و پانزدهم عده ای زیرا محمدحسین کشف کننده‌الغطاء و سید جعفر حلی از مشهورترین مرثیه‌سرایان کربلا بوده‌اند.[۴۶]

فی مابین شاعران فارسی‌گویش، کسائی مروزی را اولیه شاعری دانسته‌اند که مرثیه‌ای در عزای شهدای کربلا سرود.[۴۷] این مرثیه را که در پوسته قصیده مسمط میباشد، سابق‌ترین سوگنامه کربلا به گویش فارسی میدانند که در قرن چهارم قمری و در روزگار آل بویه سروده شد.[۴۸] به گفته دانشمندان ادبی، کسائی در مرثیه‌های خویش پرده از عقائد مذهبی خویش برمی‌دارااست و بابیان مصائب قوم و قبیله فرستاده(ص) که آیتم آزار بنی‌امیه و بنی‌عباس قرار گرفته بودند، اظهار همدردی و کینه ورزی همگانی را نسبت به معاندان اهل‌بیت ذکر می‌نماید.[۴۹]

از مشهورترین مرثیه‌سرایان مذهبی فارسی‌گویش، به محتشم کاشانی شعر سرا بعدازظهر صفوی اشاره گردیده است که دوازده‌سد محتشم در گستردن اتفاق کربلا آوازه متعددی داراست.[۵۰] درباره دوازده سد وی نقل شده که در قرن ها ۱۱ تا ۱۵ قمری مالامال استقبال‌ترین تاثیر منظوم عاشورایی بوده میباشد و حتی از مرزهای جغرافیایی کشور ایران بالاتر رفته و در کشورهایی زیرا هند، پاکستان، افغانستان، تاجیکستان و کشورهای عرب گویش آیتم استقبال واقع گردیده است.[۵۱] از سایر شاعران دارای شهرت فارسی که به مرثیه‌هایی درباره عاشورا سروده‌اند، به عده ای زیرا قوامی رازی، سنائی غزنوی، عطار، مولوی، جامی، قاآنی، فدائی مازندرانی، صامت بروجردی اشاره شد‌ه‌است.[۵۲] در قرن چهاردهم و پانزدهم هم اورده شده که بیش تر از ۲۵۰ شعر سرا به مرثیه‌سرایی پرداخته‌اند. محمدحسین غروی اصفهانی،[۵۳] حبیب‌الله چایچیان (حسان)،[۵۴] سید محمدحسین شهریار[۵۵] و غلامرضا سازگار[۵۶] مثلا این شعرا میباشند.

لاف‌پردازی مهمترین جراحت مرثیه‌سرایی
نصیب مهمی از بازرسی‌های مربوط به مرثیه‌سرایی، به تحقیق زخم‌های این پدیده می پردازند. استناد مرثیه‌سرایان به منابع غیر دارای اعتبار[۵۷] مرثیه‌های ذلت‌توشه از تاریخ عاشورا و اهل‌بیت(ع) و لاف‌پردازی در سرودن مرثیه از مهم ترین جراحت‌های مرثیه‌سرایی محسوب گردیده‌است.[۵۸] ترویج این جراحت‌ها به‌ویژه لاف‌پردازی در مرثیه‌سرایی سبب ساز گردیده است، محققان شرعی و تاریخی به تایپ کردن کتاب‌های با این زمینه بپزدازند که ازجمله می‌قدرت به کتاب لؤلؤ و مرجان تاثیر میرزا حسین محدث نوری و حماسه حسینی نوشته مرتضی مطهری اشاره نمود.[۵۹]

دانشمندان فقاهتی، عامل ها ترویج این زخم‌ها را در مواقعی زیرا مجاز شمردن لاف در سوگواری، متکی بودن به قاعده تسامح در دلیل سنن، جهل و نا آگاهی، استعمال از لهجه حالا در مرثیه‌سرایی، کارایی برای ارائه مرثیه‌ای نو و دنیاطلبی برمی‌شمارند.[۶۰]

ابوالقاسم نجم الدین جعفر بن حسن بن یحیی بن سعید حلی(۶۰۲-۶۷۶ق)، دارای اسم و رسم به پژوهشگر حلی و پژوهشگر اولیه، فقید، اصولی و شعر سرا شیعه در قرن هفتم بود. در اثر ها فقها، به کارگیری از واژه و کلمه «پژوهشگر» سوای قرینه و نشان‌، اشاره مسجد النبی کوهسنگی مشهد به اوست.

علمایی زیرا علامه حلی، ابن داود حلی، سید عبدالکریم بن طاووس و ابن سعید حلی از شاگردان اویند. او نزد خواجه نصیرالدین طوسی با شخصیت بود. شرایع الاسلام و المختصر النافع فی فقه الامامیة از اثر ها آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد اوست.

به دنیا آمدن و تحصیلات
متفحص حلی در سال ۶۰۲ق در شهر حله چشم به جهان گشود. ادبیات عرب را که گویش مادری‌اش بود به‌نیکی یادگرفت، علم ها هیئت، ریاضی ها، منطق و صحبت را به مقدار مایحتاج علم آموزی نمود. بعد فقه و اصول را پیش پدرش حسن بن یحیی و از محضر فقهای حله مانند محمد بن جعفر ابن نما و سید فخار موسوی، شاگردان فقید نامی ابن ادریس حلی کامل شدن نمود. وی در پنجشنبه ۱۳ ربیع‌الاول ۶۷۶ق در سن ۷۴ سالگی درگذشت و در حله رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد دفن شد.[۱]

اساتید
پدرش شمس الدین حسن بن یحیی حلی.
محمد بن جعفر ابن نما.
ابوالمکارم ابن زهره. اما اینکه وی طلبه ابن زهره باشد محل شک میباشد. معلم مطهری می‌نویسد متفحص در سال ۶۷۶ق درگذشته میباشد و به طبع نمی‌توانسته درس ابن زهره را که در سال ۵۸۵ق درگذشته میباشد فهم شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد نموده باشد.[۲]
ابوحامد نجم الاسلام محمد حلبی.
شمس الدین ابوعلی فخار بن معد موسوی.
سید مجد الدین علی بن حسن عریضی.
تاج الدین حسن بن علی بن دربی.[۳]
شاگردان
تعداد شاگردان وی در مقاطع متعدد معاش خود بیش تر از ۴۰۰ نفر بوده میباشد مثلا می‌قدرت به اینان اشاره نمود:

علامه حلی خواهر زاده‌اش.
ابن داود حلی.
ابن ربیب آدمی.
سید عبدالکریم بن احمد بن طاووس.
سید مجد بن علی بن طاوس.
مجد بن الشیخ الامام ملک الادبا.
روضه خوان عبدالعزیز بن سرایای حلی.
حسن ابی طالب یوسفی صاحب و مالک کشف الرموز فی گستردن النافع.
محمد بن علی کاشی.
فخرالمحققین.
علی بن یوسف حلی اخوی علامه حلی.
محمد بن شمس الدین محمد کوفی.[۴]
تالیفات
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: اثر ها پژوهشگر حلی
اثر ها قلمی و فکری پژوهشگر بسیار عمیق و انشا وی بسیار جاری میباشد و کتابهای زیادی از وی نشر یافته میباشد که مالک ریحانة الادب و صاحب و مالک ریاض العلماء، چهارده جلد از آن ها را اسم می برند. شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام یکی اثر ها پژوهشگر میباشد که از لحاظ لفظ و معنا، یکی‌از شایسته ترین کتاب‌های فقه شیعه میباشد و از سوی فقها و مجتهدان آیتم دقت خاص قرارگرفته و شروح و تعلیقه‌ها و توضیحات زیادی بر آن نگاشته‌اند که کتاب جواهرالکلام در ۴۳ جلد تعالی مثال‌ای از آن میباشد. کتاب شرایع به برخی از لهجه‌های زنده عالم (فارسی، روسی، فرانسوی، آلمانی و اردو) نیز ترجمه شد‌ه‌است و در کالج هاو مرکزها قضایی آیتم به کار گیری میباشد.[۵]

شعر و متانت
پژوهشگر حلی از مجموعه فقیهان شعر سرا میباشد. اشعار وی دربردارنده نکات اخلاقی، عرفانی، حکمت‌آمیز و به طور مشاعره، مکاتبه و خطاب به بابا و دوستانش سروده میباشد.[۶]

يا راقداً و المنايا غير راقدة
و غافلاً و سهام الموت ترميه
فيمَ اغترارك و الايام مرصدة
و الدهر قد ملأ الاسماع داعيه
ولی ارتك الليالي قُبحَ دخلتها
و غدرها بالذي كانت تُصافيه
رِفقاً بنفسك يا مغرور انَّ لها
يوماً تشيب النواصى اینجانب دواهيه
ترجمه: «اى خواب آلوده و کثیف در حالى که مرگ و میرها خوابى ندارد و اى غافلى که تیرهاى زمان مدام او را مقصود گرفته‏‌اند، فریب و مغرور بودن تو از چیست؟در صورتى که دوران مراقب توست و نداى آن‏ گوش‌ها را لبریز نموده است.به خودت دلسوزى و مهر داشته باش،از آن رو محبت داشته باش که پیشانی‌ها ازشدت آلام پیر میگردد.» [۷]

مَقامعُ الفَضل کتابی کشکول‌وار به لهجه عربی و فارسی، تاثیر آقا محمدعلی کرمانشاهی (متوفای ۱۲۱۶ق) عالم، اصولی و رجالی شیعه در قرن سیزدهم میباشد. او در‌این تاثیر درباره مسائل مختلفی زیرا فقه، اصول، حرف، ادبیات، تاریخ، جغرافیا، نجوم، اقتصاد، عرفان، رفتار، درایه، فلسفه و تعبیر و تفسیر کلام گفته‌ میباشد. وی همینطور با به کار گیری از آیه ها، احادیث و اشعار به طور سؤال و پاسخ، مسائل اصلی و اختلال را مطرح کرده و به طور تفصیلی و استدلالی جواب گفته میباشد. آوازه کتاب تا آن‌جاست که محمدعلی کرمانشاهی را صاحب و مالک مقامع مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌نامند.

مقامع الفضل، کتابی جُنگ‌مانند در ستون کتاب‌هایی همانند کشکول روضه خوان بهایی، خزائن نوشته ملا احمد نراقی، خطاها العلوم تاثیر ملا مهدی نراقی و جامع الشتات تألیف میرزای قمی محسوب شد‌ه‌است. در کتاب مقامع، تبحر مؤلف در ادبیات عرب، فقه، سخن و ریاضی و حتی ذوقیات فارسی و حرفه معما آشکار میباشد. این کتاب، نکاتی از تاریخ فرهنگی و اجتماعی کشور‌ایران در قرن سیزدهم را نشانه آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد می دهد.

درباره مؤلف
نوشته‌ی علمیٔ مهم: آقا محمد علی کرمانشاهی
سید محمدعلی بن وحید بهبهانی (۱۱۴۴-۱۲۱۶ق) پر اسم و رسم به آقا محمد علی کرمانشاهی، دانا، اصولی و رجالی متنفّذ شیعه در قرن دوازدهم و سیزدهم میباشد. عمده آوازه آقامحمدعلی، نزاع جدّی و پهناور وی با صوفیه در بعدازظهر قاجار میباشد. اولاد و نوادگان او، که شماری از آن‌ها از علما و فقهای امامیه‌اند به «آل آقا» رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد مشهور‌اند.

تاریخ تألیف و اسم کتاب
تاریخ تألیف کتاب، در سال ۱۱۹۲ق بوده و در بعضی منابع خلال اسم معروف مقامع الفضل، به اسم‌های «آصار رشت»، «قوامع الفضل»، «المقامع»، «القوامع» و «مَقامعُ مِنْ حَمشاهده کرد» اسم‌گذاری گردیده است. أصار رشت اشاره به اسم حکم کننده رشت یعنی هدایت‌الله‌خان گیلانی شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد دارااست.[۱]

معرفی کلی
این کتاب، مهم ترین تاثیر آقا محمدعلی میباشد؛ تا آنجا که او را «مالک مقامع» می‌نامند. مقامع الفضل، کتابی میباشد جُنگ‌مانند در ستون کشکول روحانی بهایی، خزائن ملا احمد نراقی، خطاها العلوم ملا مهدی نراقی و جامع الشتات میرزای قمی. در کتاب مقامع، تبحر مؤلف در ادبیات عرب، فقه، صحبت و ریاضی و حتی ذوقیات فارسی و رشته معما آشکار میباشد. این کتاب، نکاتی از تاریخ فرهنگی و اجتماعی کشور ایران در قرن سیزدهم را نشانه میدهد؛ همینطور صراحت و شجاعت فتاوای شرعی مؤلف را نشانه می دهد.[۲]

محتوا
مقامع، دائرةالمعارفی میباشد مشمول مسائل اصلی و خلل که مؤلف، به طور سؤال و پاسخ و به ترتیب حروف ابجدی تدوین و فهرست مبسوطی برای آن تهیه و تنظیم نموده است.

بعضا مسائل نام برده
احکام پاکی و آداب نماز
احکام نماز و روزه استیجاری
احیای موات و آداب و حالت آن
آداب زناشویی و جدایی
اثرها و فواید توبه
خسارت و مضرات لاف
امداد به مستمندان و درویشان
کلمه و واژه‌های هم معنی و هم‌مضمون‌ و نکته‌های نحوی و صرفی
توقیفی بودن احکام دینی و واجب کفایی
احکام خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها
اقرار، امانات و اوزان و مقادیر
ایلاء و احکام و وضعیت و آداب آن
گستردن حالا شخصیت‌ها از عصر حضرت بشر تا زمان‌های مقارن با پیامبران اولوالعزم
اتفاق ها و رویدادهای عصر‌های فرستاده(ص) و ائمه(ع)
تصوف و عرفان و اصطلاحات این دانش
تعبیروتفسیر و مضمون‌ آن
احکام تبعیت
احکام ارث
خصوصیت‌های بلوغ و سن تکلیف
جغرافیای شهر مکه و حدود آن
گزینش قبله و کیفیت استحصال آن
احکام میت
احکام بیمار در هنگام وصیت
آداب و تشریفات معامله، صلح، جهاد، حج
حدود و تعزیرات و دیات
خمس و زکات
رهن و کمپانی، شفعه.[۳]
بازخوردها

پیام سالیانه به حجاج
پیام به مناسبت روز ها حج و خطاب به تمامی حاجیان مسلمان جزو اپلیکیشن‌های کلیه ساله آیت‌الله خامنه‌ای در روزگار رهبری میباشد.[۱۲۷] وی در‌این پیام‌ها علاوه بر دقت‌دادن حاجیان به مسائل عالم اسلام، به مهم ترین و حق تقدم‌دارترین موضوعات مربوط به امت اسلامی میپردازد.[۱۲۸] وی اول توشه در تیر ۱۳۶۹، در او‌لین سال بعداز رهبری کشور‌ایران، در پیامی به حاجیان، از آن ها خواست تا با طرح مصائب و ایرادات مسلمان ها، کارایی برای ساخت و ساز وحدت و همدلی مسلمان‌ها، انتشار معارف مهم اسلام و تبادل‌حیث در وظایف بلندمرتبه مسلمان‌ها در زمانه معاصر، حج را ابراهیمی و محمدی مسجد النبی کوهسنگی مشهد (ص) سازند.

او با اشاره به کشتار حاجیان و انقطاع رابطه ها کشور ایران و ایالات متحده عربی منتهی شد، ادله محرومیت ایرانیان از حج را بازگرداندن معنای حج به آن با اظهار برائت از مشرکین دانست.[۱۲۹] جدیدترین پیام وی به مناسبت روزها حج سال ۱۴۴۰ق در ۱۹ مرداد ۱۳۹۸ در صحرای عرفات به حاجیان خواندن آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.[۱۳۰]

تقویت و جانبداری از جناح مقاومت
آیت‌الله خامنه‌ای همواره از پایه مقاومت جانبداری نموده است.[۱۳۱] به گفته تالیف کننده نوشته ی علمی «تبیین نقش امام خامنه‌ای در هدایت و رهبری جناح مقاومت»، در سایه پناه‌های وی در موضع رهبر ایران معادله مقاومت در حیطه تغییر‌و تحول کرد و تیم‌های مقاومت فلسطینی که با سنگ در قبال رژیم صهیونیستی از خویش امان می‌کردند به سلاح‌های مختلفی مجهز رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد شدند.[۱۳۲]

آیت‌الله خامنه‌ای در توده‌بندی مذاکرت هسته‌ای کشور‌ایران با ۱+۵:
« چه این متن ثبت بشود و چه نشود، ما از هواخواهی دوستانمان در حوزه‌ دست نخواهیم کشید: از ملّت مظلوم فلسطین، از ملّت مظلوم یمن، از ملّت و دولت سوریه، از ملّت و دولت عراق، از عموم مظلوم بحرین، از مجاهدان درستگو مقاومت در لبنان و فلسطین؛ [اینها] همواره آیتم نگهبانی ما شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد خواهند بود.»[۱۳۳]
فرمان اول عملیات بی واسطه نظامی کشور‌ایران علیه اسرائیل
نوشته ی علمیٔ مهم: عملیات وعده درستگو
کشور ایران در ۱۴ آوریل ۲۰۲۴ با شلیک ده‌ها فروند موشک و پهباد از خاک خویش هدف ها نظامی را در سرمین‌های اشغالی غرض قرار بخشید.[۱۳۴] این عملیات که اولیه تقابل بی واسطه جمهوری اسلامی ایران و اسرائیل به شمار می‌رود؛[۱۳۵] در عکس العمل به حمله رژیم صیهونیستی به کنسول‌گری جمهوری اسلامی ایران در دمشق جاری ساختن شد. پیش از عملیات، آیت‌الله خامنه‌ای، از تنبیه اسرائیل[۱۳۶] و جواب منصرف‌کننده به آن[۱۳۷] حرف گفته بود.

دعوت از جوان ها غربی برای آشنایی بی واسطه اسلام
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: طومار‌ای برای تو
در سال ۱۳۹۳ش و پس از وقوع یک رخداد تروریستی در فرانسه به وسیله مجموعه‌هایی از مسلمانها، آیت‌الله خامنه‌ای، پیامی خطاب به جوان ها اروپا و آمریکای شمالی صادر کرد. وی در‌این پیام از آن‌ها خواست برای آشنایی اسلام به متن اساسی آن یعنی قرآن و معاش نبی اسلام(ص) مراجعه نمایند.[۱۳۸] این پیام با هشتگی به اسم طومار‌ای برای تو به طور بزرگ و به لهجه‌های گوناگون در کانال‌های اجتماعی منتشر شد.[۱۳۹] بعد از کودتا جلیقه‌زردها در پاریس نیز آیت‌الله خامنه‌ای در ۸ آذر ۱۳۹۴ش، طومار دیگری خطاب به جوان ها غربی نگاشت.[۱۴۰]

ابراز همبستگی با دانشجو یان حمایت کننده عموم فلسطین در ایالات متحده
نوشته‌ی علمیٔ مهم: طومار آیت‌الله خامنه‌ای به دانشجو ها پشتیبان فلسطین در ایالات متحده
آیت‌الله خامنه‌ای در ۵ خرداد ماه ۱۴۰۳ش، در طومار‌ای به دانشجو ها حمایت کننده عموم فلسطین در دانش گاه‌های ایالات متحده با آن ها ابراز همدلی و همبستگی کرد. وی در‌این طومار، این دانشجو ها را بخشی از جناح مقاومت و امریکا را وسیع ترین پشتوانه اسرائیل دانست و بر حق فلسطینیان در امان از خویش تأکید کرد. همینطور ایستادگی در منش را حق را از درس‌هایی برشمرد که قرآن به بشر‌ها آموخته میباشد و آنها را بر شناخت با قرآن پیشنهاد نمود.[۱۴۱]

سازمان‌های ایجادشده با تامین آیت‌الله خامنه‌ای
مجمع جهانی اهل‌بیت (تأسیس: ۱۳۶۸ش): سازمانی غیردولتی که با غرض معرفی اسلام، انتشار معارف قرآن و اهل‌بیت(ع)، تقویت وحدت اسلامی و امان از رهروان اهل‌بیت در عالم ساخته شده میباشد.[۱۴۲]
مجمع جهانی تخمین فی مابین مذهبها اسلامی (تأسیس: ۱۳۶۸ش): سازمانی غیردولتی، متشکل از گروهی از عالمان فقاهتی عالم اسلام که با غرض تخمین مذهبها اسلامی صورت گرفته میباشد.
راس پژوهش ها کامپیوتری علم ها اسلامی (تأسیس: ۱۳۶۸ش): نهادی پژوهشی در قم میباشد که با مقصود تسهیل دسترسی به منابع و متن‌ها علم ها اسلامی، با استعمال از رشته‌آوری داده ها فعال سازی شد‌ه‌است.[۱۴۳]
مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع) (تأسیس: ۱۳۶۹ش): مؤسسه‌ای پژوهشی و آموزشی در مسئله فقه، اصول فقه و حرف در قم میباشد.
جامعة المصطفی العالمیه (تأسیس: ۱۳۸۶ش): نهادی حوزوی میباشد که با مقصود توسعه و گسترش علم ها اسلامی و تربیت طلاب غیرایرانی تشکیل‌شده میباشد.[۱۴۴]
راءس سرویس ها ناحیههای علمیه (تأسیس: ۱۳۷۰ش): نهادی میباشد برای پناه و تأمین رفاه طلاب و روحانیان غیرشاغل در موضوع معیشت، مسکن و...[۱۴۵]
ستاد اقامه نماز[۱۴۶]

مرتضی انصاری دزفولی دارای اسم و رسم به‌ روحانی انصاری (۱۲۱۴–۱۲۸۱ق) از فقیهان گران قدر شیعه در قرن سیزدهم قمری که بعداز صاحب و مالک جواهر، مرجعیت عامه مسجد النبی کوهسنگی مشهد یافت.

روحانی انصاری را «خاتم الفقهاء و المجتهدین» کنیه داده‌اند. او با ابداع، دانش اصول و در پی آن، فقه را وارد مرحله جدیدی کرد. کتاب‌های رسائل و مکاسب مهم ترین اثرها وی می‌باشند. این کتاب‌ها از کتاب‌های درسی ناحیههای علمیه شیعی میباشد. به اثر ها او، همانند اثر ها پژوهشگر حلی، علامه حلی و شهید نخستین، همواره دقت گردیده است و دانشمندان اکثری بر آنان گستردن یا این که کناره آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد نوشته‌اند.

وی در سال ۱۲۸۱ق در نجف درگذشت و در بقعه امام علی(ع) دفن شد.

معرفی و منزلت
مرتضی بن محمدامین در ۱۸ ذی‌الحجه، عید غدیر، سال ۱۲۱۴ هجری قمری در دزفول متولد شد. والدینش به مناسبت روز به دنیاآمدن، او‌را مرتضی نامیدند. نسب وی به جابر بن عبدالله انصاری از صحابه، رسول (ص) رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد می رسد.[۱]

بابا وی، محمد امین (متوفی ۱۲۴۸ق) از علمای پرهیزکار و از زمره مبلغان آئین بوده میباشد. مامان روحانی دختر روضه خوان یعقوب فرزند روضه خوان احمد بن روضه خوان شمس الدین انصاری میباشد و زنی پرهیزگار و متعبد بود. وی پیش از میلاد روحانی شبی امام درستگو (ع) را درعالم رؤیا می‌بیند که قرآنی طلاکاری گردیده به وی بخشید. مُعبِّرین خوابش را به فرزندی باتقوا و بلند جايگاه تفسیر کردند. از وی گفته شده که همواره عملکرد می‌کرده تا در هنگام شیر دادن به فرزندش با وضو شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد باشد.[۲]

روحانی انصاری در ۱۸ جمادی‌الثانی ۱۲۸۱ق در نجف درگذشت و در بقعه امام علی(ع) دفن شد.[۳]

از سال ۱۲۶۲ق. مرجعیت عامه به مالک جواهر منتقل شد. در سال ۱۲۶۶ق. وی در لحظات پایان حیاتش در گردآوری بزرگان شیعه و حضور روضه خوان انصاری، خطاب به حاضرین بیان کرد:

«هذا مرجعکم اینجانب آتی: این مرجع شما بعداز اینجانب میباشد.» وخطاب به روحانی انصاری ذکر کرد:قَلِّل اینجانب احتیاطک فأن الشریعة سمحة سهله (از احتیاطات خویش بکاه، همانا آیین اسلام فقهی سهل میباشد)[۴]

قبر روضه خوان انصاری در بقاع امام علی(ع)
روضه خوان انصاری بعد از علی بن جعفر کشف کننده‌الغطاء برادرش روحانی حسن کشف کننده الغطا و همینطور مالک جواهر سر کردگی و اداره حوزه علمیه نجف را از سال ۱۲۶۶ تا ۱۲۸۱ به دوران ۱۵ سال به ذمه داشت و شیعه‌ها عالم از او تاسی می‌کردند.[۵]

تحصیلات
شیح انصاری از روزگار کودکی قرآن و معارف اسلامی را آموخت. بعد از یادگرفتن قرآن و ادبیات عرب به تلاوت فقه و اصول نزد پسر عمویش روضه خوان حسین انصاری پرداخت و در‌این دو فن، در جوانی به مرتبه اجتهاد رسید. در بیست سالگی به یاروهمدم بابا به عتبات عالیات در عراق مهاجرت کرده، گزینه توجّه علاّمه مجاهد قرار گرفت و به تقاضای این فقیه والا در کربلا ماند.[۶]

روحانی از این پس به مدّت چهار سال در درس سید محمد طباطبایی مجاهد و محمدشریف مازندرانی کمپانی جست. بعد روحانی انصاری در تاثیر حمله والی بغداد به کربلا به کشور‌ایران مراجعت کرد.[۷] امّا بعد از یک‌سال مجدد به کربلا رجوع و قریب به دو سال دیگر در محضر شریف العلما شاگردی کرد. بعد به نجف رفته و به زمان یک‌سال از درس موسی بن جعفر کشف کننده‌الغطاء بهره برد و پس از این به کشور‌ایران مراجعت کرد.

او این توشه به مدّت سه یا این که چهار سال نزد فقید بلندمرتبه ملا احمد نراقی در کاشان شاگردی کرد. روحانی در همین زمان به اصفهان رفته و با سید محمدباقر شفتی دیدار نمود. روحانی انصاری عاقبت مجدد در سال ۱۲۴۹ق. وارد نجف شد و نزد علی بن جعفر کشف کننده‌الغطاء چندین سالی شاگردی کرد و براین اساس به مقامات بسیار بلند علمی دست یافت.[۸]

تمبر چاپ گردیده به مناسبت بزرگداشت روحانی مرتضی انصاری از سوی اداره پست کشور ایران
اساتید
روحانی از محضر اساتید زیادی فایده جسته میباشد که اسم یکسری بدن از آنها اینگونه میباشد:

پسر عموی او، حسین انصاری دزفولی (طلبه مالک ریاض)، تا سن ۱۷ سالگی.[۹]
سید محمد طباطبایی مجاهد (از شاگردان وحید بهبهانی) وی در سنین ۱۸سالگی، دو سال از محضر وی منفعت گرفته میباشد.[۱۰]
محمدشریف مازندرانی.[۱۱]
ملا احمد نراقی (مالک «مستند الشیعه»)، به برهه زمانی ۴ سال مجموع در کاشان.[۱۲]
موسی بن جعفر کشف کننده‌الغطاء، به دوران 1 سال.
علی بن جعفر کشف کننده‌الغطاء، به بازه زمانی ۵ سال.
محمدحسن نجفی صاحب و مالک جواهر الکلام (دوران بسیار اندک).[۱۳]
مطهری فقید واسلام پژوه براین اعتقادوباور میباشد که روضه خوان انصاری که یکی مبتکرترین فقهای صد و پنجاه سال اخیر میباشد، از آحاد علمای فعلی کمتر مدرس چشم، یعنی زمان معلم دیدنش بسیار معدود بوده میباشد. یعنی همگی زمان استاد دیدن وی در‌صورتی‌که اکانت خواهد شد به ده سال نمی رسد، در‌صورتی‌که که سایرافراد بیست سال و بیست و پنج سال و سی سال مدرس چشم‌اند. [۱۴]

درس دادن
بنابر نقل شبیری زنجانی، متن درس بیرون روحانی انصاری، قانون ها بود. [۱۵] سید حسین کوه‌کمری، پیش از روحانی انصاری، مدرس درس بیرون بود و روزی تصادفا زودتر به استاد می‌رود و اقتدار ذکر و عیب گیری روضه خوان را می‌بیند و از آن به آن‌گاه در درس روضه خوان انصاری کمپانی می نماید.[۱۶] شاگردان متعددی که شمار آنان‌را از ۵۰۰ نفر تا ۳۰۰۰ نفر تصویب کرده‌اند، در محضر روحانی انصاری تربیت یافتند. به عنوان مثال:

سید محمدحسن شیرازی مالک فتوای پر اسم و رسم تحریم تنباکو
میرزا حسن نجم‌آبادی
محمدطه نجف[۱۷]
سید علی شوشتری
جعفر شوشتری
حبیب‌الله رشتی
سید حسین کوه‌کمری
محمدحسن مامقانی
سید عبدالکریم لاهیجی
محمدباقر آقا نجفی اصفهانی
محمدکاظم خراسانی صاحب و مالک کفایةالأصول
ملا حسینقلی همدانی
حسین خلیلی تهرانی
فاضل شربیانی
سید جمال‌الدین اسدآبادی
میرزا ابوطالب زنجانی
سید ابوالقاسم خوانساری
زین‌العابدین مازندرانی[۱۸]
ابراهیم دنبلی خویی
سید محمدابراهیم بهبهانی
ملا قربانعلی زنجانی
محمدحسن آشتیانی
آقا رضا همدانی
ملا علی کنی
سید علی‌اصغر جاپلقی
ابتکار‌های علمی

محمد بن علی طبری دارای اسم و رسم به عمادالدین طبری فقیه و محدّث امامی مذهب قرن پنجم و ششم، صاحب و مالک کتاب بشارة المصطفی لشیعة المرتضی و از مشایخ شاذان بن جبرئیل قمی، ابن بطریق حلی، قطب‌الدین راوندی، محمد بن مشهدی، و عربی بن مسافر مسجد النبی کوهسنگی مشهد عبادی.

اسم و نسب
منتجب الدین رازی[۱] اسم و نسب او‌را عماد الدین محمد بن ابی القاسم بن محمد بن علی آورده و خویش او [۲] نیز از پدرش با اسم و نسبِ ابوالقاسم علی بن محمد بن علی حافظه نموده است. در متن چاپ گردیدهٔ کتاب معالم العلماء نوشته ابن شهر آشوب[۳] اسم بابا او، به غلط، قاسم آمده آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.

هرچند بیشتر منابع [۴] کنیه او را عماد الدین ضبط کرده‌اند، البته در ورژن‌ای از الفهرست تاثیر منتجب الدین ــ که نزد روضه خوان حر عاملی بوده ــ کنیه وی جمال الدین گزارش رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد‌ه‌است.[۵]

با دقت تحت عنوان «دانا» – که طبری برای بابا خویش به عمل برده[۶] او در خانواده‌ای علمی متولد گردیده و رشد یافته میباشد. وی [۷] همینطور بابا خویش را به زهد و تقوا وصف شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد نموده است.

معاش‌طومار
از تاریخ به دنیاآمدن عمادالدین اطلاعی در چنگ وجود ندارد. با اعتنا به نسبت «کَجّی طبری»[۸] و «طبری آملی کَجّی» [۹] که برای او حافظه کرده‌اند،[۱۰] او در کَجَّه به جهان آمده که شهری میباشد بین آمل و چالوس و از نواحی رویان،[۱۱] که امروزه به کَجور آوازه داراست.

سفرهای علمی
با دقت به سندها و تاریخ‌هایی که طبری در بشارة المصطفی آورده میباشد، استادان و مشایخ او شناخته می گردند و می‌اقتدار سیر و سفرهای اورا رسم کرد. مبتنی بر این ورقه ها، طبری بعد از استخراج دانش در آمل تا سال ۵۰۹، در ۵۱۰ به ری و 1‌سال بعد از آن به نجف رفته و بعد از آن به آمل بازگشته، چون در سال ۵۲۰ در آمل از ابواسحاق اسماعیل بن ابی القاسم دیلمی حدیث شنیده میباشد.[۱۲]

سکونت در حله
به نوشتهٔ ابن اسفندیار، امیر ابن ورّام بن ابی فراس حلی (متوفی ۶۰۵ق) دو سال طبری را در حلّه نگاه داشت، برای وی مقرری سالیانه انتخاب کرد و درین زمان، اهل بغداد و کوفه و شیعه ها عراق عرب به رینگٔ درس طبری پیوستند.[۱۳] همو می‌نویسد که ورّام دختر طبری را به همسری خویش درآورد.[۱۴]

وفات
تاریخ وفات طبری دانسته وجود ندارد. سازه بر گزارش ابن مشهدی، طبری در سال ۵۵۳ در مشهد علوی (نجف) به رمز می‌برده[۱۵] و به این ترتیب، تا سال جاری در قید حیات بوده میباشد.

رده علمی
محمد بن مشهدی و ابن بطریق حلی، از شاگردان و راویان طبری، از او با عنا وین «الشیخ الفقیه العالم»[۱۶] و «الشیخ الفقیه»[۱۷] حافظه کرده‌اند و منتجب‌الدین رازی [۱۸] نیز – که به یک واسطه از طبری ماجرا کرده – از وی با تیتر «الشیخ الإمام» مذکور و او را به فقاهت و وثاقت ستوده میباشد. در قرن هفتم نیز ابن اسفندیار[۱۹] اسم او را با عنا وین «خواجهٔ امام» و «عالم آل محمد» بیان نموده است.

استادان و مشایخ
استادان و مشایخ طبری و مجال و جای تلاوت، سماع و ماجرا او از آن‌ها، به ترتیب عبارت‌اند از:

سید ابو‌طالب یحیی بن محمد جوانی حسینی حسنی آملی در آمل در سال ۵۰۹ق؛[۲۰]
ابومحمد حسن بن حسین بن بابویه رازی در ری در سال ۵۱۰ق؛[۲۱]
ابو‌النجم محمد بن عبدالوهاب بن عیسی رازی در ری در سال ۵۱۰؛[۲۲]
حسن بن محمد طوسی در نجف در سال‌های ۵۱۰[۲۳] و ۵۱۱؛[۲۴]
ابوعبدالله محمد بن احمد بن شهریار خازن در به عبارتی‌جا در سال‌های ۵۱۲[۲۵]و ۵۱۴[۲۶] و ۵۱۶؛[۲۷]
ابوالبقاء ابراهیم بن حسین بصری در همانجا در سال ۵۱۶؛[۲۸]
ابوالبرکات قدمت بن ابراهیم بن محمد بن حمزه حسینی کوفی از عالمان زیدیه در کوفه در سال‌های ۵۱۲[۲۹] و ۵۱۶؛[۳۰]
ابوغالب سعید بن محمد بن احمد ثقفی کوفی در کوفه در سال ۵۱۶؛[۳۱]
ابوعلی محمد بن علی بن قرواش تَمیمی در نجف در سال ۵۱۶؛[۳۲]
ابومحمد جبار بن علی بن جعفر رازی در نجف در سال ۵۱۶؛[۳۳]
ابواسحاق اسماعیل بن ابی‌القاسم بن احمد دیلمی در آمل در سال ۵۲۰؛[۳۴]
ابوجعفر محمد بن ابی‌الحسن علی بن عبدالصمد تمیمی در نیشابور در سال ۵۲۴.[۳۵]
طبری همینطور احادیثی را به داستان از پدرش، ابو القاسم علی بن محمد بن علی، فارغ از بیان تاریخ[۳۶] یا این که به نقل وجاده از کتاب دست نویسٔ وی،[۳۷] در بشارة المصطفی آورده میباشد.
ابو محمد حسن بن حسین بن بابویه در سال ۵۱۰ در خانقاه خویش در ری[۳۸] و ابو علی طوسی در سال ۵۱۱ در مشهدِ امیرمؤمنان در نجف،[۳۹] به خط خویش، اذنٔ روایتی برای طبری نوشته‌اند.
طبری همینطور برخی از احادیث ابو محمد حسن بن حسین بن بابویه را از روی ورژنٔ اصل او نگارش کرده و بعد بر فرزند وی خواندن کرده است.[۴۰] فی مابین مشایخ و استادان طبری، ظاهراً عمدهٔ تحصیلات طبری نزد ابو علی طوسی بوده میباشد،[۴۱] همچنان‌که روایات اکثری را به قصه از وی در کتابش آورده و اورا گرانقدر داشته میباشد.[۴۲]

فقه یکی علم ها اسلامی که برای به‌دست‌آوردن تکالیف فقهی مسلمان‌ها میباشد. قضیه دانش فقه، افعال ازروی اختیار مکلفان میباشد. از جمله، اعمالی زیرا نماز، روزه، زکات، حج، دادوستد، وصلت و جدایی از مسائلی میباشد که در فقه از احکامشان دعوا مسجد النبی کوهسنگی مشهد میگردد.

فقیهان غرض از تدوین فقه را ارائه مسائلی برای سامان بخشیدن به معاش مادی مکلفان و خوشبختی اخروی آن ها، از روی منابعی مانند قرآن و سنت میدانند. به‌گفته بعضی از آنان، دانش فقه، بعداز معرفت به معبود، از شایسته ترین علم ها میباشد؛ به همین استدلال نقل شده علم آموزی دانش فقه، با دقت به آیه نَفْر، واجب کفایی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.

درباره قلمرو دانش فقه دو حیث ارائه گردیده است؛ در یک حیث، فقه را ناظر به آحاد جنبه‌های اجتماعی، سیاسی، نظامی و فرهنگی مکلفان دانسته‌اند و مبنی بر نظری دیگر، علم فقه تنها ذمه ‌دار ذکر حکم بخشی از مسائل مرتبط با معاش میباشد. گفته می‌گردد در طول حیات فرستاده(ص) که بعد از ظهر تأسیس فقه یا این که بعد از ظهر تشریع اسم‌گذاری گردیده، مسلمان ها احکام دینی خویش را از قرآن و سنت رسول، اخذ می‌کردند. بعد از رحلت نبی اسلام و با صورت‌گیری دو فرقه شیعه و سنی، دو میل عمده در فقه اسلامی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوجود آمد.

شیعه‌ها امام علی(ع) و امامان معصوم(ع) از نسل او را در امتداد وجود رسول(ص) و مفسران قرآن و سنت فرستاده می‌دانستند و احکام دینی خویش را از آنها دریافت می‌کردن؛ درحالی‌که اهل‌سنت سراغ صحابه رفتند و صحابه با بازگشت به قرآن و سنت رسول و از روش اجتهاد، فتوا صادر شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌کردند.

مذهب دینی شیعه بعد از بعد از ظهر تشریع و بعدازظهر حضور امامان معصوم(ع)، در مکاتب فقاهتیِ قم و ری، بغداد، حله، جبلْ‌دلیل، اصفهان، کربلا، نجف و قم تا بعد از ظهر حاضر، عصر‌های مختلفی را از لحاظ رکود و بسط در اجتهاد شرعی، سپری نموده است. مذهب شرعی اهل‌سنت نیز بعد از صحابه و تابعین (از اوایل قرن دوم تا اوایل قرن چهارم) از دربین مذهب ها دینیِ بسیار، به چهار مذهب فقاهتی معروف حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی، درآمد. غیر از مذهب ها فقاهتی شیعه و اهل‌سنت، دو مذهب دینی اباضیه و زیدیه نیز دارنده فقه مدوّن می‌باشند و امروزه پیروانی دارا هستند.

مداقه
دانش فقه برای مثال علم ها اسلامی میباشد که آیتم دقت و اهتمام همگی طوایف و مذهب ها اسلامی میباشد.[۱] حَجویبار ثَعالبی (فقید و اصولی مالکی مذهب)، دانش فقه را از افتخارات گران قدر دنیا اسلام دانسته و بر این لحاظ میباشد که حیات جامعه اسلامی به فقه متعلق میباشد و سوای آن دوام ندارد.[۲] علامه حلی در پیشگفتار کتاب تحریر الاحکام در ذکر عنایت و رده دانش فقه گفته میباشد با فضیلت‌ترین دانش بعد از آشنایی معبود، دانش فقه میباشد؛ چون سامان‌دهنده کارها زندگی و معاد عموم میباشد.[۳] او همینطور علم آموزی دانش فقه را با اعتنا به آیه نفر، واجب کفایی دانسته‌ میباشد.[۴]

صاحب و مالک‌‌ْمعالم نیز دانش فقه را بعداز معرفت معبود، شریف‌ترین و برگزیدگان علم ها دانسته میباشد؛ چون آشنایی احکام الهی که شریف‌ترین دانسته ها میباشد، با این دانش نتیجه ها می گردد، همینطور دانش فقه معاش عملی آدم را هم در بُعد شخصی و هم در بُعد اجتماعی، سامان می بخشد و مایه کمال و ترقی آدم میباشد.[۵]

امام خمینی در ذکر التفات و مقام دانش فقه گفته میباشد که‌این دانش، تئوری حقیقی و واقعی و بدون نقص اداره آدم از گهواره تا گور میباشد.[۶]

تعریف‌و‌تمجید
فقیهان مسلمان،[۷] فقه را دانش به احکام فقاهتی فرعی از روی عامل‌ تفصیلی آن تعریف‌و‌تمجید کرده‌اند.[۸] غرض از استدلال تفصیلی، قرآن، سنت، اجماع، عقل و اصول عملیه مانند استصحاب، تخییر، برائت و احتیاط میباشد.[۹]

در تعریفی دیگر، فقه دانشی معرفی گردیده که به دو نوع مورد می پردازد:

ذکر جاری ساختن مکلفین و تهیه و تنظیم رابطه ها آنان با سازنده مانند عباداتی زیرا: نماز، روزه، زکات و حج؛
ذکر و تهیه و تنظیم رابطه ها موظف با جامعه و بشر‌های دیگر مانند خریدوفروش، تزویج و جدایی.[۱۰]
زمینه فقه و نهایت آن
دانش فقه از احکام پنج‌گانهٔ وجوب، حرمت، استحباب، کراهت، اباحه و همینطور از درستی و بطلان مشاجره می‌نماید.[۱۱] به همین جهت، قضیه دانش فقه را افعال و رفتارهای ازروی اراده مکلفان میدانند.[۱۲]

به‌گفته فقیهان، مقصود دانش فقه ارائه مسائلی در جهت تهیه و تنظیم معاش مادی (در بُعد شخصی و اجتماعی) و وصال به روشن بختی اخروی میباشد.[۱۳]